Quy mô nghiên cứu khoảng 11.418ha, trong đó hiện trạng khu vực quy hoạch gồm trên 3.600ha mặt nước (chiếm 30%), đất sản xuất nông nghiệp khoảng 5.700ha (chiếm 50%), đất ở khoảng 1.100ha (chiếm 10%). Tổng dân số khoảng 280.000, phân bố không đồng đều, gồm cả dân cư đô thị và ngoại thành. Trong phạm vi quy hoạch có 123 di tích (một di tích quốc gia đặc biệt; 26 di tích cấp quốc gia; 35 di tích cấp thành phố; 61 di tích chưa xếp hạng) và 14 địa điểm lưu niệm sự kiện cách mạng kháng chiến.
Về định hướng tổ chức không gian, đồ án điều chỉnh xác định Trục cảnh quan ven sông Hồng là không gian chiến lược về cảnh quan, giao thông và phát triển đô thị. Quan điểm định hướng tổ chức không gian thay đổi từ đô thị “quay lưng ra sông” sang “quay mặt vào sông”, tạo diện mạo đô thị hiện đại, văn minh. Quy hoạch điều chỉnh cũng nêu giải pháp “thích ứng lũ”, tập trung vào việc đảm bảo an toàn tuyệt đối cho hệ thống đê điều và duy trì khả năng thoát lũ của sông Hồng. Nguyên tắc cốt lõi là không thu hẹp không gian thoát lũ và không đề xuất giải pháp xây đê mới nằm trong đê cũ.
Điểm nhấn là tháp Kỷ nguyên cao 109 tầng
Đồ án điều chỉnh phân làm 3 đoạn không gian. Phân đoạn 1 (từ cầu Hồng Hà đến cầu Thăng Long) diện tích khoảng 3.400ha, dân số khoảng 160.000 người, được định hướng là khu vực tái thiết đô thị, cải tạo chỉnh trang làng xóm truyền thống, phát triển công viên sinh thái, bảo tồn tự nhiên và thể dục thể thao. Phân đoạn 2 (từ cầu Thăng Long đến cầu Thanh Trì) diện tích khoảng 4.500ha, dân số khoảng 541.000 người, là khu vực trọng tâm “phòng khách đô thị”, khu vực tái thiết đô thị, trung tâm dịch vụ tài chính, thương mại, đổi mới sáng tạo, công trình điểm nhấn liên kết hồ Tây - Cổ Loa. Phân đoạn 3 (từ cầu Thanh Trì đến cầu Mễ Sở) diện tích khoảng 3.400ha, dân số khoảng 499.000 người.
Khu vực này tập trung các cụm công viên, phát triển đô thị (khu đô thị định cư và đa mục tiêu phường Lĩnh Nam), khu dịch vụ - thương mại và các không gian nông nghiệp sinh thái. Quy mô dân số dự báo từ 800.000 - 1.200.000 với chỉ tiêu sử dụng đất dân dụng khoảng 55m2/người, chỉ tiêu sử dụng đất đơn vị ở khoảng 15m2/người. Chỉ tiêu mật độ xây dựng, khu dịch vụ - công cộng 60%, nhóm nhà ở từ 35 - 40%, khu công viên chuyên đề 25% và khu công viên công cộng 5%.
Về tầng cao, định hướng phổ biến từ 30 - 45 tầng, trong đó có công trình điểm nhấn và biểu tượng đô thị là tháp Kỷ nguyên cao 109 tầng. Làng xóm truyền thống dự kiến cao 3 tầng (sẽ được đánh giá theo tiêu chí cụ thể của từng dự án trong quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500). Khu vực quy hoạch sẽ được khai thác không gian theo 3 mức thềm địa hình. Cụ thể mức trên 11,5m là khu vực có thể xây dựng mới, từ 9,5 - 11,5m là không gian linh hoạt, tổ chức công trình thích ứng, dân cư hiện có và dưới 9,5m là khu vực phục hồi sinh thái, giao thông chậm, cảnh quan đường dạo.
Di dời, chỉnh trang 12 cụm làng nghề
Báo cáo đưa ra nguyên tắc di dời, tái thiết các làng không đảm bảo an toàn phòng, chống, thoát lũ; phần diện tích các làng nằm trong phạm vi mở đường (trục đại lộ cảnh quan, nút giao thông...). Ngoài ra, các làng xóm, khu dân cư nằm trong khu vực quy hoạch “phòng khách đô thị” (phía ngoài đê hữu Hồng, bên trong vành đai II, đoạn từ cầu Nhật Tân đến cầu Vĩnh Tuy); các làng nằm trong các khu vực xây dựng khu đô thị định cư, đô thị đa mục tiêu cũng thuộc diện di dời, tái thiết. Thành phố nêu rõ nguyên tắc bảo tồn, giữ lại, cải tạo chỉnh trang các làng xóm lâu đời. Đó là bảo tồn các di tích lịch sử văn hóa và địa điểm lưu niệm, sự kiện cách mạng kháng chiến (123 công trình di tích, bao gồm cả xếp hạng và chưa) gắn với cộng đồng dân cư. Hà Nội bảo tồn khu vực lõi (có các thành tố cấu thành làng xóm gắn với quá trình hình thành và phát triển) của các làng nghề truyền thống, các làng có giá trị về kiến trúc, lịch sử, văn hóa vật thể và phi vật thể đã được công nhận, xếp hạng; giữ lại và cải tạo chỉnh trang khu vực lõi của các làng xóm lâu đời tại khu vực ngoài “phòng khách đô thị” (ngoài Vành đai 2).
Từ các nguyên tắc trên, việc quy hoạch các làng xóm cũ, khu dân cư trong phạm vi dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng cụ thể như sau:
- 2 cụm làng thuộc diện di dời theo Quyết định 257 ngày 18-2-2016 của Thủ tướng phê duyệt Quy hoạch phòng, chống lũ và quy hoạch đê điều hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình là Võng La - Hải Bối thuộc xã Thiên Lộc, Vĩnh Thanh (khoảng 27ha) và làng Bắc Cầu thuộc phường Bồ Đề (khoảng 35,5ha). Cụm làng Võng La - Hải Bối sẽ được di dời một phần diện tích khu dân cư không đảm bảo điều kiện an toàn phòng chống lũ và khu vực nằm trong phạm vi xây dựng Trục đại lộ cảnh quan thuộc các thôn Võng La, Yên Hà, Hải Bối.
- 2 cụm làng thuộc diện tái thiết để phục vụ kiến tạo khu vực “phòng khách đô thị” của Thủ đô gồm cụm làng Nhật Tân - Tứ Liên thuộc phường Hồng Hà (khoảng 96ha) và cụm làng Thống Nhất (Hạ Trại, Trung Thôn) thuộc phường Long Biên (khoảng 12ha).
- 8 cụm làng thuộc diện cải tạo, chỉnh trang có chọn lọc gồm: Văn Quán - Đông Cao - Tráng Việt thuộc xã Mê Linh; Ngọc Giang - Lực Canh - Văn Tinh thuộc xã Vĩnh Thanh, Đông Anh; Bát Tràng - Giang Cao - Kim Lan thuộc xã Bát Tràng (di dời một phần khoảng 4,5ha theo quy hoạch phòng chống lũ); Văn Đức thuộc xã Bát Tràng; Thúy Lĩnh thuộc phường Lĩnh Nam; Yên Mỹ thuộc xã Thanh Trì; Đại Lan thuộc xã Nam Phù; Tranh Khúc - Vạn Phúc thuộc xã Nam Phù.
Thành phố tổ chức không gian chung các làng xóm bảo tồn, giữ lại, cải tạo, chỉnh trang, đảm bảo không làm tăng quy mô diện tích, dân số cơ học, có các giải pháp kiểm soát mật độ xây dựng và tầng cao công trình thấp (phục vụ cho bảo tồn không gian làng xã). Kiến trúc cảnh quan được lựa chọn phù hợp với không gian làng xã, các di tích lịch sử, đảm bảo vùng bảo vệ di tích theo quy định của Luật Di sản văn hóa.
Bồi thường về đất gấp 2 lần
Về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, thành phố định hướng phương án đáp ứng nguyện vọng của đa số cộng đồng dân cư, giải quyết nhu cầu tái định cư theo hướng đa dạng hóa địa điểm và loại hình nhà, đất; ưu tiên tối đa việc duy trì địa bàn sinh sống, sinh kế và sự gắn kết cộng đồng của người dân, đồng thời bảo đảm các khu tái định cư phải có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.
Thứ tự ưu tiên bố trí tái định cư được xác định theo các nguyên tắc sau: Bố trí tái định cư ngay trên cùng phường, xã, ưu tiên chuyển người dân từ khu vực ngoài bãi sông vào phía trong đê hoặc khu vực an toàn hơn trên chính địa bàn, nếu có quỹ đất, phù hợp quy hoạch và đáp ứng điều kiện triển khai dự án đầu tư. Trường hợp quỹ đất trên địa bàn không đủ đáp ứng, việc tái định cư được nghiên cứu bố trí tại khu vực lân cận với khoảng cách hợp lý, thuận lợi cho người dân tiếp tục làm việc, sản xuất, kinh doanh, học tập, sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng và duy trì các quan hệ cộng đồng hiện có. Người dân được bố trí tại các khu định cư tập trung đã hoặc có khả năng hoàn thành đồng bộ hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, bảo đảm đầy đủ giao thông kết nối, trường học, cơ sở y tế, chợ dân sinh, không gian sinh hoạt cộng đồng, khu thương mại - dịch vụ và các điều kiện tạo sinh kế. Các khu đô thị đa mục tiêu được xác định là quỹ bổ sung, đáp ứng nhu cầu tái định cư còn thiếu, đồng thời tạo thêm lựa chọn cho người dân về đất ở thấp tầng, căn hộ chung cư, nhà ở xã hội và các điều kiện dịch vụ đô thị đồng bộ.
Trên cơ sở rà soát của các sở, ngành, ý kiến của các xã, phường có liên quan, quỹ đất tái định cư phục vụ giải phóng mặt bằng dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng dự kiến được bố trí tại cùng địa bàn xã, phường hoặc khu vực lân cận với quy mô dự kiến khoảng 265ha tại các xã: Mê Linh (72ha), Vĩnh Thanh và Đông Anh (30ha), Bát Tràng (35ha), Ô Diên (11ha), Nam Phù (2ha), Hồng Vân (23ha); phường Thượng Cát và Đông Ngạc (12ha), phường Yên Sở (10ha).
Đối với các xã, phường Thiên Lộc, Phú Thượng, Hồng Hà, Bồ Đề, Long Biên, không có quỹ đất tái định cư phía bên trong đê cho người dân, khi bố trí tái định cư dự kiến sắp xếp vào khu đô thị đa mục tiêu, khu định cư tập trung của thành phố. Đây đồng thời là quỹ bổ sung chung của dự án, phục vụ các địa bàn khác khi quỹ tái định cư tại chỗ hoặc lân cận không đáp ứng đủ nhu cầu, đồng thời tạo thêm lựa chọn về loại hình tái định cư cho người dân. Các khu đô thị đa mục tiêu dự kiến gồm: Thư Lâm - Đông Anh (736,84ha tại xã Thư Lâm và xã Đông Anh), Bắc Thăng Long (Urban City khoảng 474ha tại xã Phúc Thịnh và xã Thiên Lộc), Lĩnh Nam (169,5ha), Bồ Đề (phường Long Biên và xã Bát Tràng 270,68ha), khu định cư Long Biên - Bồ Đề (khoảng 201ha), khu định cư Lĩnh Nam (101ha).
Thành phố áp dụng các chính sách bồi thường, hỗ trợ đặc thù phù hợp với Luật Thủ đô và các Nghị quyết, Nghị định liên quan của Quốc hội, Chính phủ và các chính sách đặc thù thuộc thẩm quyền của thành phố. Theo đó, thành phố áp dụng mức bồi thường (bằng tiền) về đất bằng 2 lần so với mức quy định đối với các trường hợp đất ở, đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp có đủ điều kiện về pháp lý; bồi thường công trình, bồi thường về tài sản, chi phí đầu tư còn lại vào đất, thiệt hại công trình, cây trồng vật nuôi theo quy định của Luật Đất đai và Nghị quyết 36 của HĐND TP. Ngoài ra, thành phố sẽ hỗ trợ tháo dỡ, phá dỡ, di dời; hỗ trợ để ổn định đời sống, sản xuất, kinh doanh, đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm và hỗ trợ tái định cư trong trường hợp được bồi thường về đất không đủ mua suất tái định cư tối thiểu.
UBND TP Hà Nội sẽ đôn đốc các chủ đầu tư đẩy nhanh tiến độ xây dựng các khu tái định cư, quỹ nhà tái định cư phục vụ dự án và chỉ thực hiện di dời giải phóng mặt bằng các hộ dân khi đã bố trí nơi ở mới. Đồng thời để bảo đảm tiến độ thực hiện dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng và các hạng mục thuộc dự án, thành phố tổ chức giải phóng mặt bằng ngay đối với các khu vực đất công, đất nông nghiệp và khu đủ điều kiện thu hồi đất, giải phóng mặt bằng (kể cả các trường hợp người dân tự nguyện di dời ngay).
Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm - Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội:
Trách nhiệm của Hà Nội với cả nước và Vùng Thủ đô
Lịch sử phát triển cả nghìn năm của Thăng Long Hà Nội đều gắn với dòng sông Hồng. Kể từ khi người Pháp sang họ đã có nghiên cứu về sông Hồng. Từ 1954 đến nay đã có 9 lần quy hoạch về Thủ đô và cả 9 lần đều đề cập đến việc khai thác dòng sông. Từ năm 1990 cũng có nhiều nghiên cứu về sông Hồng như quy hoạch về chỉnh trang, du lịch sông Hồng… sau đó nhiều tổ chức xã hội nghề nghiệp uy tín cũng đề xuất các dự án liên quan. Sau Quy hoạch Thủ đô năm 1998 đã có gần 20 quốc gia tham gia và đề xuất dự án về sông Hồng, trong đó nổi lên là dự án được ký kết giữa Thủ đô Hà Nội và Thủ đô Seoul (Hàn Quốc) lập quy hoạch thành phố hai bên sông. Rồi đến tổ chức của Mỹ đề xuất dự án xây dựng đô thị khoa học ở Tàm Xá (chân cầu Thăng Long), Ý và Hà Lan đề xuất tham gia nghiên cứu bãi sông cầu Long Biên, Trung Quốc đề xuất công viên tổng hợp và kè bờ sông Hồng. Nhiều trường đại học như Đại học Xây dựng cũng đã phối hợp với Hà Nội nghiên cứu về sông Hồng, Hà Nội cũng đã tổ chức hội thảo quốc tế về khai thác sông Hồng.
Đa số các dự án đều đưa ra những ý tưởng khá mạnh dạn nhưng khó thực hiện vì khai thác sông Hồng còn liên quan đến an toàn thoát lũ và mối tương quan giữa 11 tỉnh, thành khu vực vùng Thủ đô. Đây là dự án khá phức tạp.
Dù cũng đã nhiều lần đều cập đến Trục cảnh quan không gian sông Hồng, nhưng ở quy hoạch lần này Hà Nội đã đề cập mạnh mẽ hơn, xác định Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng là biểu tượng phát triển mới của Thủ đô trong thời gian tới. Với thách thức rất lớn của sông Hồng thì Hà Nội phải có nghiên cứu rộng rãi hơn, nghiên cứu với tầm nhìn của cả Thủ đô, mối quan hệ với Vùng Thủ đô. Đây là vấn đề rất mới, cũng thể hiện trách nhiệm của Hà Nội với cả nước, với Vùng Thủ đô. Chúng ta cần phải nhìn rộng hơn, có trình tự thích hợp lấy ý kiến rộng rãi của người dân, có như vậy mới giữ được bản sắc, tạo ra vị thế mới cho Thủ đô. Như vậy Hà Nội sau này mới xứng tầm là một trong hàng trăm Thủ đô có sức hút của thế giới.
