Nhận diện đầy đủ giá trị vốn có của khu vực Hồ Gươm
UBND phường Hoàn Kiếm và UBND phường Cửa Nam (Hà Nội) đang lấy ý kiến cộng đồng dân cư về điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị H1-1B (khu vực Hồ Gươm và phụ cận), tỷ lệ 1/2000 và một phần Quy hoạch phân khu đô thị H1-1C, tỷ lệ 1/2000 kết hợp giải pháp Quy hoạch chi tiết, tỷ lệ 1/500 cải tạo, chỉnh trang, tái thiết, tái cấu trúc không gian khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận.
Việc lấy ý kiến về Quy hoạch Hồ Gươm lần này tiếp tục nhận được nhiều sự quan tâm của đông đảo nhân dân, các chuyên gia, nhà khoa học. Đa phần ý kiến từ các chuyên gia, nhà khoa học và nhân dân đều bày tỏ, việc tái thiết nên hài hoà giữa cũ và mới, giữa văn hoá lịch sử và hiện đại.
Chuyên gia đô thị, KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội cho rằng, trước khi đưa ra ý tưởng mới, điều quan trọng nhất là phải nhận diện đầy đủ những giá trị vốn có của khu vực.
KTS Đào Ngọc Nghiêm cho biết, quy hoạch liên quan tới khu vực Hồ Gươm, phố cổ đã có những nghiên cứu từ rất nhiều năm nay. Chẳng hạn, năm 1995 đã có quy hoạch khu vực hồ Gươm và phụ cận. Nhưng để hình thành quy hoạch đang được Hà Nội lấy ý kiến hiện nay, đã có hàng chục đề tài nghiên cứu khoa học trước đó.
Khu vực Hồ Gươm được hình thành từ đầu thế kỷ 19. Đã có nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước về nhận diện không gian, các công trình kiến trúc có giá trị. Cũng có nhiều dự án, đồ án quy hoạch được đưa ra lấy ý kiến, nghiệm thu nhưng không thực hiện được. Vì vậy, việc tổ chức nghiên cứu lại là cần thiết.
Theo ông Nghiêm, mọi đề xuất đối với Hồ Gươm cần dựa trên ba lớp giá trị. Thứ nhất là văn hiến, tức truyền thống và những giá trị lịch sử đã hình thành qua nhiều thế hệ. Thứ hai là văn minh, tức tiếp thu bài học kinh nghiệm từ các quốc gia khác. Cuối cùng mới đến sáng tạo, tức đưa ra giải pháp mới phù hợp với Hà Nội.
Hồ Gươm là trung tâm của Thủ đô Hà Nội, mà Hà Nội lại là trung tâm của cả nước. Vì vậy, cả nước quan tâm đến vấn đề này, nước ngoài khi đến đây cũng quan tâm.
Cho nên, chúng ta phải học tập có chọn lọc kinh nghiệm của nhiều nước trên thế giới. Ví dụ, ở Ý có những bài học rất lớn về khai thác cảnh quan; ở Pháp, khu vực tháp Eiffel cũng có những bài học; tương tự, ở Seoul có rất nhiều kinh nghiệm. Ngay ở Đà Lạt của chúng ta cũng đã có những nghiên cứu, bài học kinh nghiệm.
“Tôi là người đã làm việc này và trong tay hiện vẫn giữ được rất nhiều dự án trước đây. Vì vậy, cần phải có nhận diện, đủ tư liệu, thu thập thông tin, có kiến thức và bài học từ nước ngoài rồi sau đó mới đề xuất. Có như thế thì chúng ta mới đặt ra được khu vực này xứng tầm là trung tâm của Thủ đô”, KTS Đào Ngọc Nghiêm bày tỏ.
Tái thiết nhưng phải giữ được hồn di sản
Cũng theo ông Nghiêm, Hà Nội cần phải thật thận trọng và phải đồng bộ các giải pháp trong việc triển khai các phương án, giải pháp tái thiết, cải tạo khu vực Hồ Gươm. Các nhà quản lý cần biết lắng nghe, tiếp thu để kế thừa truyền thống.
Dựa trên nguyên tắc này, ông Nghiêm cho rằng câu hỏi đặt Khải Hoàn Môn tại quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục hay khu vực tượng đài Lý Thái Tổ không thể chỉ dừng ở việc công trình có đẹp hay không. "Trước hết phải trả lời được công trình cần thiết đến mức nào, mang thông điệp gì và có thực sự phù hợp với tổng thể không gian hay không'', ông Nghiêm đặt vấn đề.
Hồ Gươm nằm ở trung tâm Thủ đô, việc điều chỉnh không gian này cần huy động trí tuệ của giới chuyên môn và cộng đồng, thay vì chỉ dựa trên một phương án tư vấn. Cần tổ chức các hội thảo, lấy ý kiến nhân dân và thành lập hội đồng thẩm định chuyên ngành sâu. Việc tham vấn cần có sự tham gia của những người từng nghiên cứu, thiết kế và trực tiếp trải nghiệm các dự án trước đây để tránh những đề xuất thiếu tính thực tiễn.
Còn theo KTS Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hiệp hội KTS Việt Nam, mọi phương án quy hoạch tại khu vực nhạy cảm này đều đòi hỏi một thái độ vô cùng thận trọng, biết trân trọng quá khứ để di sản hòa cùng đời sống đương đại.
Trong hồ sơ dẫn giải quy hoạch, phương án xây dựng biểu tượng “Khải hoàn môn” được đề xuất làm điểm kết thúc của khu phố cổ nhằm mở ra tầm nhìn về phía Nam hướng tới các khu phố cũ và công trình mới. “Tuy nhiên, đề xuất đặt một công trình có quy mô cao tới 36m tại đây cần phải suy nghĩ một cách nghiêm túc”, ông Tùng nhìn nhận.
Theo KTS Phạm Thanh Tùng, về mặt ý nghĩa văn hóa, Khải hoàn môn là công trình kiến trúc phương Tây dùng để khẳng định một trận chiến thắng, ca ngợi khúc ca khải hoàn khi đoàn quân trở về. Tuy nhiên, ý nghĩa này lại chưa phù hợp với ý nghĩa ban đầu do hồ Hoàn Kiếm lại mang trong mình câu chuyện thiêng liêng về việc trả gươm thần.
Ông Tùng khẳng định: Đó là biểu tượng mang thông điệp hòa bình, thể hiện khát vọng buông bỏ vũ khí để trở lại với cuộc sống lao động, khẳng định bản chất yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam.
Theo KTS Phạm Thanh Tùng, thay vì cố gắng đặt vào một khối kiến trúc đồ sộ, Hà Nội thực chất đã sở hữu sẵn một "Khải hoàn môn mềm" đẹp đẽ, đó chính là quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục.
Theo vị chuyên gia, bên cạnh câu chuyện Khải Hoàn Môn, đề xuất cải tạo phía đông Hồ Gươm thành một "Quảng trường Thời đại" (gợi liên tưởng đến Times Square tại New York) cũng là một khái niệm cần phải đặc biệt thận trọng.
Các vị chuyên gia cho rằng, ở hồ Hoàn Kiếm, giá trị cốt lõi nằm ở ký ức. Mỗi một góc phố, thậm chí từ một cây xanh cũng cần phải giữ được vai trò kể câu chuyện lịch sử về Hồ Gươm. Việc quy hoạch hay cải tạo đô thị, suy cho cùng, phải là sự trân trọng quá khứ, tôn trọng ký ức và giữ gìn hồn di sản để kể lại câu chuyện của Hà Nội cho thế hệ mai sau.
