“Nút thắt” tồn tại
Thực tế thời gian qua cho thấy, đã từng có một số xuất bản phẩm sau khi phát hành đã bị thu hồi, đình chỉ hoặc phải thu hồi để chỉnh sửa vì vi phạm các quy định của Luật Xuất bản. Điều đó thể hiện sự quyết tâm và vào cuộc quyết liệt của cơ quan quản lý trong việc làm trong sạch môi trường xuất bản.
Thế nhưng, có một thực tế, đã từng có những cuốn sách chỉ được phát hiện sai phạm sau khi đã đươc phát hành rộng rãi và thì việc thu hồi cũng chỉ là giải pháp khắc phục hậu quả... Chính vì thế, vấn đề đặt ra là, làm sao để ngăn chặn ngay từ đầu để những cuốn sách có nội dung xấu độc không thể vượt qua các “cánh cửa kiểm soát” của quy trình xuất bản. Và điều đó, trước tiên, cần nhìn thẳng vào những “nút thắt” đã tồn tại nhiều năm nhưng chưa được tháo gỡ triệt để.
"Nút thắt" đầu tiên là hoạt động liên kết xuất bản. Chủ trương xã hội hóa hoạt động xuất bản là cần thiết, nhằm huy động nguồn lực của xã hội, đa dạng hóa đầu sách, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của bạn đọc. Tuy nhiên, liên kết xuất bản không đồng nghĩa với việc nhà xuất bản có thể “khoán trắng” toàn bộ quy trình cho đối tác liên kết. Trên thực tế, không hiếm những cuốn sách được đơn vị liên kết thực hiện gần như hoàn toàn từ khâu lựa chọn bản thảo, biên tập, chế bản đến truyền thông, quảng bá, ra mắt.... Vai trò của NXB trong "sách liên kết" chỉ ở một vài khâu mang tính thủ tục.
Cách làm này tiềm ẩn nhiều rủi ro, bởi dù quy trình được thực hiện theo hình thức nào thì trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm chính trị đối với nội dung xuất bản phẩm vẫn thuộc về nhà xuất bản. Ý nghĩa thực sự của việc "liên kết" đó là phối hợp nâng cao chất lượng sách cả về nội dung và hình thức, chứ không thể trở thành kẽ hở làm giảm vai trò “gác cổng” của nhà xuất bản.
"Nút thắt" thứ hai là chất lượng biên tập ở một số đơn vị chưa đáp ứng yêu cầu. Biên tập viên không chỉ là người sửa lỗi chính tả hay trau chuốt câu chữ. Họ phải là những người có bản lĩnh chính trị, kiến thức chuyên môn và khả năng phản biện để phát hiện những sai lệch về quan điểm, những chi tiết thiếu căn cứ khoa học hay những nội dung có thể gây tác động tiêu cực đến xã hội.
Đặc biệt đối với các lĩnh vực nhạy cảm như lịch sử, chính trị, văn hóa, chủ quyền quốc gia, hồi ký hay sách kỹ năng sống... vai trò của biên tập viên càng trở nên quan trọng. Một cuốn sách lịch sử nếu chứa thông tin sai lệch sẽ không chỉ ảnh hưởng đến nhận thức của một nhóm độc giả mà còn có thể để lại hệ quả lâu dài đối với nhiều thế hệ.
Một cuốn sách kỹ năng sống hoặc sách phổ biến kiến thức, nếu thiếu cơ sở khoa học cũng có thể dẫn đến những nhận thức và hành vi sai lầm. Vì vậy, đối với những bản thảo có tính chất nhạy cảm hoặc có ảnh hưởng xã hội lớn, cần xây dựng cơ chế thẩm định nhiều tầng, phát huy vai trò của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu và chuyên gia trong từng lĩnh vực để bảo đảm tính khách quan, chính xác trước khi xuất bản.
Giải "bài toán hài hoà"
Một thực tế cũng cần được nhìn nhận là áp lực của cơ chế thị trường đang tác động không nhỏ đến hoạt động xuất bản. Thị trường buộc phải có cạnh tranh, những cuốn sách dễ đọc, dễ bán, dễ gây tò mò, khai thác yếu tố giật gân để thu hút sự chú ý của độc giả thường được một số NXB "ưu tiên"... Đó cũng là điều dễ hiểu trong kinh doanh. Nhưng mặt quan trọng khác, xuất bản hoàn toàn không phải là lĩnh vực kinh doanh thuần tuý, sách trước hết là sản phẩm văn hóa, mang sứ mệnh truyền bá tri thức, bồi dưỡng tâm hồn và góp phần xây dựng nền tảng tư tưởng của xã hội.
Khi lợi nhuận trở thành mục tiêu duy nhất, giá trị tư tưởng và trách nhiệm xã hội rất dễ bị xem nhẹ. Chính vì thế, làm sao để hài hòa giữa hiệu quả kinh tế và giá trị văn hóa, đó là một bài toán cực khó, đòi hỏi bản lĩnh và năng lực của các NXB hiện nay.
Để hạn chế một cách tối đa những xuất bản phẩm kém về chất lượng, độc hại về nội dung không phải là câu chuyện của riêng cơ quan quản lý hay của từng nhà xuất bản, đó đương nhiên trách nhiệm chung của cả hệ thống làm sách.
Một nền xuất bản phát triển lành mạnh không được đo bằng số lượng đầu sách phát hành mỗi năm mà trước hết phải được khẳng định bằng chất lượng, tính chính xác, giá trị tư tưởng và trách nhiệm xã hội của mỗi xuất bản phẩm. Chỉ khi những “lỗ hổng” trong quy trình xuất bản được bịt kín, mỗi khâu đều được thực hiện bằng tinh thần trách nhiệm cao nhất, lợi ích quốc gia, lợi ích dân tộc cùng quyền lợi của bạn đọc được đặt lên trên hết, thì những xuất bản phẩm xấu độc mới thực sự không còn cơ hội len lỏi vào đời sống xã hội. Đó cũng là con đường căn cơ để xây dựng một môi trường xuất bản trong sạch, lành mạnh, góp phần giữ gìn nền tảng tư tưởng, phát huy các giá trị văn hóa và củng cố niềm tin của nhân dân đối với những giá trị chân chính.
