Nơi hội tụ nhiều điều kiện hợp tác về bán dẫn
Theo Tiến sĩ Trần Doãn Huân, Nghiên cứu viên cao cấp, Viện Công nghệ Georgia, bang Atlanta; Trưởng phòng Nghiên cứu đổi mới, Matmerize Inc., Atlanta, Việt Nam được coi là đối tác chiến lược của Quỹ An ninh và đổi mới sáng tạo công nghệ quốc tế của Mỹ (ITSI) theo Đạo luật Khoa học và CHIPS năm 2022. Điều này mở ra cơ hội nâng cao năng lực bán dẫn, thu hút đầu tư và phát triển nguồn nhân lực của Việt Nam.
Sau đại dịch Covid-19 và cùng với những căng thẳng địa chính trị, Mỹ nhận thấy rủi ro trong việc phụ thuộc quá nhiều vào một số ít quốc gia trong chuỗi cung ứng bán dẫn. Chính vì thế, tháng 8-2022, Mỹ cho ra đời Đạo luật Khoa học và CHIPS nhằm giải quyết tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, giảm sự phụ thuộc quá mức vào nguồn cung chip bán dẫn nước ngoài, đặc biệt từ khu vực châu Á, và ngăn chặn thế độc quyền công nghệ từ đối thủ cạnh tranh chiến lược.
Với ngân sách khoảng 52,7 tỷ USD và tín dụng thuế đầu tư 25% cho các dự án sản xuất, Đạo luật Khoa học và CHIPS không chỉ nhằm khôi phục năng lực sản xuất chip nội địa mà còn hướng tới xây dựng một hệ sinh thái bán dẫn hoàn chỉnh, có khả năng duy trì vị thế dẫn đầu của Mỹ trong nhiều thập kỷ tới. Mục tiêu của Mỹ không phải là đưa toàn bộ hoạt động sản xuất bán dẫn trở lại lãnh thổ của mình, mà là xây dựng một mạng lưới các đối tác đáng tin cậy cùng chia sẻ các giá trị về minh bạch, an ninh chuỗi cung ứng và hợp tác công nghệ.
Quỹ ITSI ra đời chính là nhằm mục tiêu đó, giúp tăng cường năng lực bán dẫn toàn cầu, đa dạng hóa chuỗi cung ứng vi mạch và thúc đẩy bảo mật công nghệ của Mỹ. Quỹ này được thiết kế nhằm hỗ trợ những quốc gia có quyết tâm chính trị rõ ràng và sẵn sàng cải thiện môi trường đầu tư cũng như năng lực công nghệ.
Việt Nam là một trong 8 quốc gia chiến lược được lựa chọn cho sáng kiến này, cùng với Costa Rica, Mexico, Panama, Indonesia, Philippines, Kenya và Ấn Độ. Bộ Ngoại giao Mỹ đã trao cho Đại học bang Arizona 13,8 triệu USD để thúc đẩy phát triển nhân tài và xây dựng các khuyến nghị về chính sách công ở các quốc gia này.
Tuy có nhiều nước được lựa chọn tham gia Quỹ ITSI nhưng rất ít quốc gia hội tụ đồng thời các điều kiện mà Việt Nam đang có. Trước hết, Việt Nam sở hữu một nền tảng công nghiệp bán dẫn và điện tử tương đối vững chắc trước khi chương trình ITSI được triển khai vào năm 2023.
Trong hơn một thập kỷ qua, Việt Nam đã thu hút nhiều doanh nghiệp bán dẫn hàng đầu của Mỹ. Intel Products Vietnam là một trong những cơ sở lắp ráp và kiểm định lớn nhất của Intel trên toàn cầu. Các công ty thiết kế vi mạch như Synopsys, Cadence, Marvell và Qualcomm đã thành lập các trung tâm kỹ thuật và nghiên cứu tại Việt Nam.
Việc lựa chọn Việt Nam lại phù hợp với mục tiêu của Mỹ là đa dạng hóa và tăng cường khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng bán dẫn. Đây là một địa điểm phù hợp để phát triển các hoạt động lắp ráp, kiểm định, đóng gói và thiết kế vi mạch, góp phần giảm mức độ tập trung của chuỗi cung ứng toàn cầu.
Việt Nam lại hấp dẫn nhờ chi phí lao động cạnh tranh, môi trường chính trị ổn định, vị trí địa lý thuận lợi và mạng lưới hiệp định thương mại tự do rộng khắp. Nguồn nhân lực cũng là một điểm mạnh của Việt Nam. Mỗi năm, Việt Nam đào tạo hàng chục nghìn kỹ sư trong các lĩnh vực điện tử, công nghệ thông tin và kỹ thuật. Mặc dù số lượng kỹ sư chuyên sâu về bán dẫn còn khiêm tốn, Việt Nam có lợi thế về nền tảng toán học, năng lực phần mềm, lực lượng lao động trẻ và chi phí nhân công cạnh tranh.
Sự kết hợp của các yếu tố này khiến Việt Nam trở thành một trong những đối tác chiến lược quan trọng nhất của Mỹ trong Quỹ ITSI, tạo điều kiện để các chương trình hỗ trợ của Mỹ có thể mang lại hiệu quả lâu dài.
Làm gì để có chỗ đứng trên thị trường bán dẫn?
Dưới góc nhìn quốc tế, trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, Việt Nam đang đứng trước cơ hội hiếm có để “chen chân” vào một trong những ngành công nghiệp giá trị nhất thế giới nếu tận dụng tốt thời cơ.
Theo thống kê, thị trường bán dẫn Việt Nam dự kiến tăng thêm 2,22 tỷ USD trong giai đoạn 2025-2030, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) khoảng 7,1%. Việt Nam đã xác định công nghiệp bán dẫn là ngành công nghiệp chiến lược và ban hành nhiều chính sách, chương trình cụ thể để phát triển hệ sinh thái bán dẫn. Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn 2050.
Việt Nam hiện đã tham gia vào hầu hết các công đoạn của chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu, thu hút hơn 50 doanh nghiệp thiết kế chip với khoảng 7.000 kỹ sư, cùng nhiều dự án lớn về đóng gói và kiểm thử. Tổng vốn FDI trong lĩnh vực này đã đạt trên 14,2 tỷ USD với 241 dự án. Cả nước hiện có hơn 166 trường đại học đào tạo các ngành công nghệ kỹ thuật liên quan đến bán dẫn, mỗi năm thu hút khoảng 134.000 sinh viên đầu vào khối kỹ thuật.
Tuy nhiên, để có chỗ đứng vững chắc trên thị trường bán dẫn, con đường đi của Việt Nam vẫn còn nhiều thử thách bởi không ít rào cản lớn. Đó là năng lực tiếp nhận và làm chủ công nghệ cao còn hạn chế; sự thiếu hụt nhân lực trình độ cao ở một số mũi nhọn; hệ sinh thái linh kiện, vật liệu, thiết bị phụ trợ trong nước chưa phát triển; hạ tầng năng lượng, phòng sạch, tiêu chuẩn công nghiệp còn thiếu đồng bộ; đối mặt với cạnh tranh thu hút đầu tư từ các “cường quốc bán dẫn” trong khu vực như Đài Loan, Hàn Quốc, Singapore, Malaysia và Ấn Độ.
Vì thế, Việt Nam có nhiều việc cần phải làm để vượt qua những thách thức và tận dụng cơ hội mở ra như hợp tác với Quỹ ITSI. Trước hết, Việt Nam cần phát triển chuỗi cung ứng nội địa. Hiện nay, Việt Nam phụ thuộc rất nhiều vào việc nhập khẩu các linh kiện chính, như tấm nền silicon (wafer) và thiết bị sản xuất chip. Để phát triển ngành công nghiệp bán dẫn trong nước, Việt Nam phải thiết lập chuỗi cung ứng có khả năng hỗ trợ sản xuất chip, bao gồm cả việc sản xuất các linh kiện và thiết bị chính trong nước.
Việc khởi công nhà máy chế tạo chip bán dẫn công nghệ cao đầu tiên tại Việt Nam ngày 16-1-2026 là một dấu mốc quan trọng trong lộ trình từng bước làm chủ công nghệ.
Tiếp đó là cần tăng cường đào tạo đội ngũ nhân công lành nghề có kiến thức về thiết kế, sản xuất và thử nghiệm chip. Điều này đòi hỏi sự đầu tư vào các chương trình giáo dục và đào tạo, cũng như ứng dụng các lý thuyết vào thực tiễn. Đi kèm với đó là phải đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D) để phát triển các công nghệ và sản phẩm mới, duy trì tính cạnh tranh trên thị trường bán dẫn. Điều này sẽ đòi hỏi sự phối hợp giữa doanh nghiệp và các trường đại học, cũng như sự hỗ trợ của chính phủ.
Môi trường kinh doanh cũng cần tiếp tục cải thiện, làm sao hấp dẫn các công ty bán dẫn bằng cách đưa ra các ưu đãi về thuế, đơn giản hóa các thủ tục pháp lý và hỗ trợ nghiên cứu và phát triển. Cuối cùng là tăng cường hợp tác với các đối tác quốc tế, các tổ chức nghiên cứu, các nhà sản xuất chip và nhà cung cấp thiết bị trong ngành công nghiệp bán dẫn. Điều này sẽ góp phần nâng cao chuyên môn và năng lực ngành công nghiệp bán dẫn, cũng như sự hiện diện toàn cầu của Việt Nam.
