Tham vọng với Đạo luật CHIPS ASEAN
Tại Hội nghị Bộ trưởng ASEAN lần thứ 22 về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (AMMSTI-22) diễn ra ở Viêng Chăn (Lào), Thái Lan đã đưa ra đề xuất xây dựng Đạo luật CHIPS ASEAN. Theo đó, ASEAN sẽ tăng cường liên kết chuỗi cung ứng bán dẫn, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, chia sẻ hạ tầng nghiên cứu, xây dựng mạng lưới các trung tâm nghiên cứu xuất sắc và hướng tới các tiêu chuẩn chung thông qua việc thành lập Hội đồng bán dẫn ASEAN.
Thị trường bán dẫn toàn cầu đang chứng kiến giai đoạn tăng trưởng bùng nổ chưa từng có. Sự tăng trưởng mạnh của chíp nhớ và chíp logic cho thấy ngành công nghiệp bán dẫn đang bước vào một chu kỳ phát triển mới, trong đó trí tuệ nhân tạo (AI) đóng vai trò là động lực quan trọng nhất đối với nhu cầu công nghệ toàn cầu. Theo dự báo mới công bố của Tổ chức thống kê thương mại bán dẫn thế giới (WSTS), doanh thu ngành bán dẫn toàn cầu năm 2026 có thể tăng tới 89,9% so với năm trước, đạt mức kỷ lục 1.510 tỷ USD.
Trong những năm gần đây, các tập đoàn công nghệ lớn như Nvidia, Microsoft, Amazon, Google, Meta hay Oracle liên tục công bố các kế hoạch đầu tư hàng chục đến hàng trăm tỷ USD cho các trung tâm dữ liệu phục vụ AI. Điều này tạo ra nhu cầu rất lớn đối với các dòng chíp xử lý, chíp nhớ và linh kiện bán dẫn liên quan. Theo dự báo, tình trạng thiếu hụt chíp nhớ sẽ kéo dài ít nhất hết năm 2027, thậm chí sang 2028, do thời gian xây dựng và vận hành các nhà máy bán dẫn mới thường kéo dài nhiều năm.
Trong bối cảnh đó, việc Đông Nam Á đặt mục tiêu xây dựng Đạo luật CHIPS ASEAN được kỳ vọng sẽ mở đường cho việc hình thành một hệ sinh thái bán dẫn thống nhất của khu vực. Đây được xem là bước đi mang tính dài hạn đưa ASEAN từ thế cạnh tranh riêng lẻ sang liên kết chuỗi giá trị, qua đó tăng khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu, góp phần nâng cao vị thế của khu vực.
Để hiện thực hóa mục tiêu trên, ASEAN có những thuận lợi. Khu vực là một mắt xích quan trọng trong ngành bán dẫn thế giới. Malaysia và Singapore từ lâu đã là trung tâm đóng gói, kiểm thử chíp. Việt Nam nổi lên với các dự án thiết kế và lắp ráp. Philippines sở hữu lực lượng lao động lớn trong lĩnh vực điện tử. Còn Thái Lan có nền công nghiệp ô tô và điện tử phát triển, tạo ra nhu cầu tiêu thụ chíp rất lớn.
Trong bối cảnh hiện nay, căng thẳng địa chính trị khiến nhiều doanh nghiệp muốn đa dạng hóa chuỗi cung ứng thay vì phụ thuộc vào một quốc gia duy nhất. Khu vực Đông Nam Á được đánh giá là một trong những điểm đến tốt nhất trong xu hướng dịch chuyển đầu tư. Bản thân ASEAN cũng đã sở hữu chuỗi cung ứng công nghiệp, khi là nơi đặt nhiều nhà máy sản xuất linh kiện điện tử, đóng gói và kiểm thử chip của các tập đoàn công nghệ lớn. Điều này đồng nghĩa với việc ASEAN không phải xây dựng toàn bộ hệ sinh thái mới mà có thể mở rộng từ nền tảng công nghiệp sẵn có.
Thêm vào đó, với hơn 680 triệu dân, ASEAN không chỉ là nơi sản xuất mà còn là một thị trường tiêu thụ điện tử và bán dẫn ngày càng lớn. Khu vực cũng sở hữu lực lượng lao động trẻ, chi phí cạnh tranh và ngày càng có trình độ kỹ thuật cao. Nếu có cơ chế hợp tác đào tạo chung, trao đổi chuyên gia và công nhận bằng cấp giữa các nước, ASEAN hoàn toàn có thể hình thành một thị trường nhân lực bán dẫn thống nhất, điều mà ngay cả nhiều nền kinh tế phát triển cũng đang thiếu hụt.
Làm gì trước khi cơ hội đóng lại?
Trong các báo cáo gần đây đánh giá về năng lực sản xuất vật liệu bán dẫn, các quốc gia Đông Nam Á được xếp ở vị trí nổi bật trong chuỗi sản xuất chíp thế giới, chiếm tới 27% thị trường đóng gói và thử nghiệm chíp toàn cầu. Ước tính, quy mô thị trường chíp của các nước Đông Nam Á có thể đạt hơn 40 tỷ USD vào năm 2028.
Nhưng để giành được thị phần lớn hơn trong cuộc đua bán dẫn toàn cầu, ASEAN phải chuyển đổi từ lắp ráp và đóng gói cơ bản hiện nay sang các hoạt động có giá trị cao hơn. Muốn vậy, các nước ASEAN cần hợp tác xây dựng chuỗi cung ứng bán dẫn tích hợp trong khu vực. Singapore có thể tập trung vào nghiên cứu và phát triển. Malaysia có thể chuyển hướng sang lĩnh vực đóng gói và thiết kế chíp tiên tiến. Philippines tập trung vào thiết kế chíp cho một số sản phẩm chuyên biệt như chíp logic. Thái Lan và Việt Nam có thể chuyên về lắp ráp quy mô lớn, khâu cuối cho các linh kiện và các ứng dụng chuyên biệt theo ngành, như chip xe điện hoặc thiết bị gia dụng công nghệ cao.
ASEAN cũng cần đẩy nhanh quá trình nội địa hóa đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trong ngành công nghiệp bán dẫn, hướng tới nâng tầm các công ty địa phương trở thành các tập đoàn đa quốc gia ASEAN có tầm ảnh hưởng toàn cầu rộng khắp. Để đạt được những mục tiêu này, việc phối hợp nỗ lực trong ASEAN sẽ dễ dàng hơn là để từng quốc gia thành viên tự mình xây dựng một tập đoàn khổng lồ độc lập để cạnh tranh với các tập đoàn toàn cầu.
Tiếp đó là giải quyết tình trạng thiếu hụt nhân tài trong khu vực. Điều này có thể thực hiện thông qua việc thúc đẩy các nền tảng chia sẻ kỹ năng trong khu vực, hài hòa các chính sách và quy định, thúc đẩy mô hình các trung tâm nghiên cứu và phát triển chung. Từng quốc gia ASEAN cần điều chỉnh các chương trình giáo dục đại học và dạy nghề phù hợp với nhu cầu của khu vực tư nhân để đào tạo các nhà thiết kế mạch tích hợp, kỹ sư chế tạo và kiến trúc sư chip.
Nếu Đạo luật CHIPS ASEAN được hiện thực hóa, nó sẽ kết nối thế mạnh của từng quốc gia. Điều này là quan trọng khi tới nay chưa có nước nào trong khu vực đủ khả năng xây dựng toàn bộ chuỗi giá trị bán dẫn giống Mỹ, Đài Loan (Trung Quốc) hay Hàn Quốc. Khi phối hợp hiệu quả, ASEAN có thể hình thành chuỗi cung ứng trải dài từ nghiên cứu, thiết kế, sản xuất vật liệu, đóng gói, kiểm thử cho tới tiêu thụ, tạo ra sức hấp dẫn lớn hơn đối với các tập đoàn công nghệ toàn cầu.
Tuy nhiên, con đường hiện thực hóa Đạo luật CHIPS ASEAN không hoàn toàn bằng phẳng. Khó khăn đầu tiên là khoảng cách phát triển rất lớn giữa các thành viên. Thứ hai là yếu tố cạnh tranh trong thu hút đầu tư, khi các nước vẫn đang sử dụng ưu đãi thuế, đất đai và chính sách riêng để hấp dẫn doanh nghiệp nước ngoài. Bên cạnh đó, ngành bán dẫn đòi hỏi vốn đầu tư rất lớn, nguồn nhân lực trình độ cao và khả năng tiếp cận công nghệ tiên tiến. Đây đều là những yếu tố ASEAN chưa thể tự chủ hoàn toàn.
Ngoài ra, khu vực vẫn phụ thuộc đáng kể vào các đối tác ngoài khối về thiết bị sản xuất, vật liệu, phần mềm thiết kế cũng như công nghệ lõi. Cuối cùng, khi bán dẫn trở thành lĩnh vực cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc, ASEAN sẽ phải duy trì sự cân bằng trong quan hệ với Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu để vừa thu hút đầu tư, vừa tránh bị cuốn vào thế đối đầu.
Thách thức còn nhiều nhưng ASEAN vẫn còn thời gian để hành động. 15 đến 20 năm tới sẽ là cơ hội quý giá để ASEAN hiện thực hóa tham vọng của mình đối với ngành công nghiệp chíp trước khi các cơ hội đóng lại. Nếu ASEAN có thể xây dựng được cơ chế phối hợp hiệu quả, phát huy thế mạnh bổ sung của từng thành viên và tận dụng làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, khối hoàn toàn có cơ hội trở thành một cực mới trong chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.
