Sửa đổi toàn diện Bộ luật Tố tụng hình sự là cần thiết
Về sự cần thiết ban hành Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) sửa đổi, theo Tờ trình, BLTTHS năm 2015 đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự. Tuy nhiên, sau hơn 8 năm triển khai thực hiện, bên cạnh những kết quả tích cực, thực tiễn cho thấy còn có nhiều vướng mắc, một số quy định không còn phù hợp, trong đó nổi lên các vấn đề:
Quy định về các nguyên tắc của BLTTHS chưa bảo đảm đáp ứng yêu cầu mới; Quy định về thẩm quyền của cơ quan, người tiến hành tố tụng chưa đồng bộ, phù hợp, cơ chế kiểm soát quyền lực giữa các chủ thể tố tụng chưa thực sự hiệu quả;
Một số biện pháp ngăn chặn còn có phạm vi áp dụng rộng, thiếu biện pháp thay thế phù hợp; thủ tục tố tụng chưa đáp ứng yêu cầu xử lý nhanh và hiệu quả; Quy định về xử lý vật chứng, dữ liệu điện tử chưa đầy đủ và phù hợp; Thủ tục rút gọn chưa phát huy hiệu quả, thiếu cơ chế xử lý linh hoạt đối với các vụ án đơn giản;
Qua tổng kết thực tiễn giải quyết một số vụ việc, vụ án hình sự cho thấy có trường hợp người thực hiện hành vi phạm tội đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm, nhưng xét về động cơ, mục đích, hoàn cảnh phạm tội và mức độ nguy hiểm cho xã hội thì việc truy cứu trách nhiệm hình sự không còn cần thiết. Tuy nhiên, do các trường hợp này không thuộc diện được miễn trách nhiệm hình sự nên các cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải thực hiện đầy đủ các giai đoạn tố tụng sau đó phải miễn chấp hành hình phạt hoặc phải “vận dụng” các quy định pháp luật hiện hành để xử lý…
Nhiều vụ án, đặc biệt là vụ án về các tội phạm xâm phạm hoạt động kinh tế, người phạm tội có thái độ hợp tác tích cực, tự nguyện khai báo, thừa nhận hành vi phạm tội, chủ động khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại hoặc có khả năng khắc phục toàn bộ hậu quả nếu được tạo điều kiện về thời gian. Tuy nhiên, pháp luật tố tụng hình sự hiện hành chưa có cơ chế để ghi nhận, khuyến khích và kiểm soát các trường hợp này…
Thực tiễn giải quyết án cũng cho thấy có số lượng lớn vụ án mà chứng cứ đã rõ ràng, bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, đồng thời chấp nhận hình phạt và các nghĩa vụ dân sự. Tuy nhiên, các vụ án này vẫn phải thực hiện đầy đủ trình tự, thủ tục điều tra, truy tố, xét xử như các vụ án phức tạp, dẫn đến kéo dài thời gian giải quyết, làm tăng chi phí tố tụng…
Do đó, việc sửa đổi toàn diện BLTTHS là cần thiết nhằm thể chế hóa đầy đủ, toàn diện các chủ trương của Đảng, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật và phù hợp với điều ước, thỏa thuận quốc tế, đồng thời, tháo gỡ những vướng mắc, bất cập, nâng cao hiệu lực, hiệu quả tố tụng, thúc đẩy chuyển đổi số trong tố tụng hình sự…
Dự thảo BLTTHS quy định các nguyên tắc, trình tự, thủ tục tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và một số thủ tục thi hành án hình sự; nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ giữa các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng; nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng…
Phạm vi sửa đổi của BLTTHS tập trung vào các nội dung như: Hệ thống các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự; Thẩm quyền của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; Bảo quản, xử lý vật chứng, tài sản; Biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế; Thủ tục trong trường hợp tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự; Khởi tố theo yêu cầu của bị hại; Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm; Thủ tục rút gọn; Một số quy định liên quan đến tố tụng điện tử; Thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân…
Xem xét bổ sung quy định về xử lý sớm vật chứng, tài sản
Thẩm tra dự án BLTTHS (sửa đổi), về xử lý sớm vật chứng, tài sản (Điều 112), Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp (UBPLTP) của Quốc hội, cơ bản tán thành việc bổ sung quy định về xử lý sớm vật chứng, tài sản nhằm sớm đưa tài sản vào lưu thông, tránh lãng phí. Tuy nhiên, đây là vấn đề quan trọng, liên quan trực tiếp đến quyền tài sản của tổ chức, cá nhân và tác động đến việc xử lý vụ án.
Do đó, Uỷ ban đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo căn cứ thực tiễn thi hành Nghị quyết 164 thời gian qua để quy định cụ thể ngay trong dự thảo Bộ luật những trường hợp được áp dụng, thẩm quyền áp dụng, thay đổi, hủy bỏ, mà không giao liên ngành quy định chi tiết.
Về biện pháp ngăn chặn, UBPLTP cơ bản tán thành với những nội dung sửa đổi, bổ sung liên quan đến biện pháp ngăn chặn, bảo đảm phù hợp với chủ trương của Đảng về “hạn chế việc áp dụng biện pháp tạm giam với một số tội phạm”; Tán thành việc bổ sung biện pháp giám sát điện tử với tính chất là một trong những biện pháp ngăn chặn nhằm thay thế biện pháp tạm giam, nhằm bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự.
Về thủ tục rút gọn, UBPLTP cơ bản tán thành với việc hoàn thiện thủ tục rút gọn theo hướng mở rộng các trường hợp được áp dụng thủ tục rút gọn nhằm bảo đảm yêu cầu giải quyết vụ án khẩn trương, nhanh chóng, kịp thời, xây dựng tố tụng hiệu quả.
Đối với thủ tục rút gọn bắt buộc, UBPLTP cơ bản tán thành mở rộng áp dụng thủ tục này với tội nghiêm trọng và trường hợp người phạm tội đầu thú.
Đối với thủ tục rút gọn áp dụng trong trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, UBPLTP nhận thấy, việc bổ sung thủ tục này nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về hoàn thiện pháp luật hình sự, tố tụng hình sự theo hướng hiện đại, đồng bộ, khả thi, nhanh, gọn, hiệu quả, đồng thời phù hợp với thực tiễn giải quyết án thời gian qua. Tuy nhiên, đây là chế định mới, có tác động trực tiếp đến hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và cơ chế kiểm soát quyền lực trong tố tụng hình sự, do đó, đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, làm rõ để bảo đảm phù hợp và khả thi.
