Khơi ngòi cuộc chiến chống bệnh thành tích
Ngay lúc này, khi cả nước đang mang tâm trạng bất bình về hành vi gian lận thi cử tại điểm thi trường THPT chuyên Tuyên Quang trong Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 thì những vụ việc gian lận thi cử vào năm 2006 ở Hà Tây (cũ) hay năm 2012 ở Đồi Ngô, Bắc Giang (cũ) lại được nhắc đến. Mỗi phóng viên giáo dục không thể không nhớ đến bầu không khí nóng rực của những ngày hè đó với cảm xúc khó tả.
Năm 2006, ngay trong lúc đang theo dõi, phản ánh tin tức về Kỳ thi tốt nghiệp THPT, chúng tôi đã nhận được một cuộc thông báo về tình trạng gian lận thi cử công khai ở điểm thi THPT Phú Xuyên A, Hà Tây (cũ). Đây là cột mốc đáng nhớ khi lần đầu tiên các hành vi gian lận thi cử mang tính hệ thống được phanh phui bởi chính người trong cuộc, tạo nên một “làn sóng” đấu tranh chống tiêu cực mạnh mẽ. Phóng viên chúng tôi nhanh chóng tiếp cận với người tố cáo - lúc đó là Giám thị trường THPT Phú Xuyên A, để nghe phản ánh cùng những video làm bằng chứng ghi lại toàn bộ cảnh tượng hỗn loạn tại hội đồng thi khi các giám thị bỏ vị trí, nhân viên phục vụ trường thi ngang nhiên vào tận phòng phát bài giải cho thí sinh, cảnh “phao thi” bay trắng xóa sân trường… Điều chúng tôi đặc biệt quan tâm là nếu không có những người đứng ra ghi lại bằng chứng thì chắc chắn tiêu cực như thế này sẽ có thể xảy ra ở nhiều điểm thi và gây bất công với những thí sinh học thật, thi thật. Khi báo chí vào cuộc, sức nặng thông tin đã được nhân lên nhiều lần, buộc các cơ quan chức năng phải vào cuộc ngay để đưa ra những kết luận xử lý tiêu cực, hình thức khắc phục để đảm bảo quyền lợi công bằng cho cả triệu thí sinh không chỉ trong một mùa thi năm ấy mà cả những mùa thi sau này.
Kết quả, vụ việc chấn động này đã khiến Bộ Giáo dục - Đào tạo phải thanh tra diện rộng và ra quyết định chấm lại bài ở hàng loạt hội đồng thi tại Hà Tây cũ. Quan trọng hơn, tháng 7-2006, Bộ trưởng Bộ Giáo dục - Đào tạo lúc đó là thầy Nguyễn Thiện Nhân đã chính thức phát động phong trào “Hai không” (Nói không với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích trong giáo dục), mở ra giai đoạn siết chặt kỷ cương thi cử những năm sau đó.
Đồi Ngô 2012: Điểm tựa cho người tố cáo tiêu cực
6 năm sau, việc siết chặt kỷ luật thi cử bằng phong trào “Hai không” có có dấu hiệu buông lỏng và căn bệnh thành tích lại bắt đầu quay trở lại. Kỳ thi tốt nghiệp năm 2012 có tỷ lệ đỗ tốt nghiệp trên cả nước cao kỷ lục (gần 98%). Mùa thi năm này, cả nước lại nóng lên với thông tin gian lận thi cử tại hội đồng thi THPT DL Đồi Ngô, Bắc Giang (cũ). Tại trường THPT DL Đồi Ngô, video clip ghi lại cảnh thí sinh thoải mái trao đổi bài, giám thị ném bài giải sẵn vào phòng thi. Điểm đặc biệt là clip này do chính thí sinh mang bút gắn camera vào phòng thi để quay lại dưới sự hướng dẫn của các thầy giáo chống tiêu cực.
Ngay lập tức phóng viên An ninh Thủ đô đã có mặt để cùng chứng kiến việc tố cáo gian lận thi cử của một thầy giáo của Bắc Giang. Trả lời phóng viên, thầy giáo cho biết hiện thầy đang chịu khá nhiều sức ép đến từ gia đình, học sinh, đồng nghiệp cũng như các cơ quan quản lý sau vụ việc clip quay hình ảnh phòng thi tại hội đồng thi trường THPT DL Đồi Ngô được đưa lên mạng, tuy nhiên mọi việc đang được làm rõ. Thầy giáo cho biết, bản thân thấy tự tin vào việc mình làm hơn khi có sự ủng hộ từ nhà báo. Việc chống tiêu cực luôn có những khó khăn, thậm chí nguy hiểm khi những nhân vật bị phản ánh hoặc bị ảnh hưởng sẽ gây sức ép lớn về mọi mặt tới người tố cáo. Điều này có thể thấy rõ khi trong cả giai đoạn cơ quan chức năng điều tra, thầy giáo N.D.N đều khá lo lắng và liên tục gọi điện chia sẻ, nhờ phóng viên tư vấn.
Với sự đồng hành của Báo An ninh Thủ đô cùng nhiều tờ báo bạn, vụ việc đã được làm rõ với kết quả là hàng loạt giáo viên, cán bộ quản lý và giám thị tại hội đồng thi Đồi Ngô bị kỷ luật, sa thải hoặc khiển trách. Vụ việc cho thấy nếu chỉ hô hào khẩu hiệu “Nói không với tiêu cực” mà không thay đổi cách thức tổ chức và giám sát, sự gian lận sẽ nhanh chóng quay trở lại dưới dạng tinh vi hơn, có sự “đồng thuận ngầm” giữa nhà trường, giám thị và học sinh để cùng lấy “thành tích đẹp”.
Cuộc chiến bảo vệ điểm số thật
6 năm sau, Kỳ thi THPT Quốc gia năm 2018 lại một lần nữa gây rúng động cả nước khi sự việc không còn là gian lận cơ học ở phòng thi mà là gian lận công nghệ cao, can thiệp từ gốc bằng quyền lực của người có chức vụ. Các cán bộ thuộc Sở Giáo dục - Đào tạo tại Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình đã mở khóa phòng chứa bài thi, dùng phần mềm hoặc sửa trực tiếp trên file quét ảnh trắc nghiệm để nâng khống điểm. Tổng cộng có 347 bài thi bị can thiệp, ảnh hưởng đến 222 thí sinh. Các phóng viên giáo dục đã liên tục đưa tin nhiều tháng liền sau khi diễn ra kỳ thi và càng cảm nhận rõ, nếu vụ việc không bị đưa ra ánh sáng thì gian lận này đã ảnh hưởng, thay đổi bao nhiêu số phận thí sinh và hậu quả của việc này có thể còn tác động lâu dài về sau khi trường đại học vô tình tiếp nhận những sinh viên không có thực lực.
Tới năm nay, cả nước tiếp tục chứng kiến những điểm 10 môn Toán xuất hiện một cách bất thường từ một điểm thi THPT chuyên Tuyên Quang. Tới thời điểm này, đã có 19 người bị khởi tố liên quan đến 147 điểm 10 môn Toán và sự việc vẫn đang được phóng viên cả nước cập nhật với sự quan tâm đặc biệt của dư luận về cách thức xử lý, khắc phục của các cơ quan chức năng để đảm bảo công bằng cho hơn 1 triệu thí sinh tham gia kỳ thi trên cả nước, đem đến cơ hội trúng tuyển đại học đúng người bằng điểm số thật.
Là cây bút chuyên viết về giáo dục, chúng tôi không chọn đứng ngoài cuộc để ghi nhận sự việc một cách vô cảm. “Chia lửa” cùng những người dũng cảm bước ra ánh sáng, đồng hành cùng các cơ quan chức năng để chống tiêu cực chính là thiên chức của nghề báo. Bởi chúng tôi biết, sau mỗi bài báo được xuất bản, niềm tin vào sự công bằng của hàng triệu sĩ tử và phụ huynh lại có thêm một điểm tựa vững vàng.
