Thách thức của họa sĩ vẽ minh họa báo

Họa sĩ vẽ minh họa cho nhiều tờ báo nổi tiếng

- Phóng viên: Gắn bó phần lớn cuộc đời của một họa sĩ với mảng tranh minh họa báo và tạp chí, anh yêu thích công việc này cũng bởi những lý do rất cụ thể?

- Họa sĩ LEO: Tôi đến với minh họa từ rất sớm, đầu những năm 2000, từ khi còn là sinh viên trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, và gắn bó với nó trong phần lớn cuộc đời làm nghề. Tôi đã trải nghiệm qua đủ cung bậc của nghề, từ minh họa và vẽ truyện tranh cho Báo Nhi đồng, Thiếu niên Tiền Phong, Học trò cười chuyển sang minh họa, biếm họa cho các bài báo nghị luận xã hội của những tờ báo ăn khách An ninh Thế giới Cuối tháng, Giữa tháng, An ninh Thủ đô, chịu trách nhiệm phần lớn vẽ cho trang bìa 1 của Bán nguyệt san châm biếm hàng đầu Tuổi Trẻ Cười. Ngoài ra, tôi còn minh họa rất nhiều cho các ấn phẩm của Nhà sách Kim Đồng, sách giáo khoa chính khóa cho học sinh của Nhà xuất bản Giáo dục. Có thể kể đến những minh họa mang tính hội họa khá mạnh cho bộ sách Văn Mới của Nhà xuất bản Đông A, những truyện ngắn của Báo Đại biểu nhân dân, Tạp chí Đẹp, Tạp chí Thể thao Văn hóa & Đàn Ông, hay những minh họa chân dung chuyên gia cho Tạp chí nổi tiếng Forbes Việt Nam. Tôi còn để lại ấn tượng đẹp với độc giả yêu thể thao với chuỗi minh họa, biếm họa sự kiện thể thao trên Báo Thể thao Văn hóa và Báo Bóng đá. Mỗi một khách hàng, một yêu cầu đặt hàng, hay một sân chơi đều tạo áp lực để tôi có cơ hội đổi mới phong cách và nâng cao tay nghề của mình. Điều hấp dẫn nhất của minh họa là khả năng kể chuyện bằng hình ảnh. Có những điều rất khó diễn đạt bằng lời, nhưng chỉ cần một hình vẽ phù hợp là người xem có thể hiểu ngay hoặc cảm nhận ngay được tinh thần của văn bản cần minh họa.

- Có thể coi, biên độ sáng tạo cho nghề vẽ minh họa là vô biên với mỗi họa sĩ và mỗi câu chuyện được kể, thưa anh?

- Đúng là như thế! (Cười) Với mỗi văn cảnh, văn phong, tôi có thể mở rộng biên độ sáng tạo để thử nghiệm nhiều phong cách vẽ khác nhau. Mỗi khám phá về chất liệu, tạo hình đều rất thú vị. Thách thức mở rộng kho từ vựng hình ảnh để làm tư liệu vẽ hàng nghìn đề tài cũng gây thích thú cho họa sĩ. Minh họa các bài báo nghị luận cũng cho phép người nghệ sĩ dùng sáng tạo của mình như một cách đối thoại với xã hội. Mỗi bài báo, mỗi câu chuyện hay mỗi trang sách đều là một cơ hội để tìm một cách nhìn mới, một cách diễn đạt mới. Sau nhiều năm làm nghề, điều khiến tôi còn yêu minh họa không phải chỉ là kỹ thuật vẽ, mà là niềm vui khi thấy một ý tưởng được chuyển hóa thành hình ảnh, được in trang trọng trên trang giấy còn thơm mùi giấy mực, làm đẹp cho trang báo, và sau hết là có thể gây thích thú và chạm tới nhiều tầng lớp bạn đọc.

- Sau nhiều năm gắn bó với nghề vẽ minh họa, công việc của anh đang bị tác động như thế nào trong bối cảnh công nghệ phát triển bùng nổ với sự xuất hiện của AI?

- AI là một thách thức lớn, giảm lượng các đơn đặt hàng vẽ tới họa sĩ một cách tàn nhẫn. Nếu trước đây một tòa soạn cần họa sĩ minh họa để diễn đạt nhanh một ý tưởng tổng hợp cho bài báo, từ lúc gửi bài cho họa sĩ tư duy đến lúc vẽ thành tranh mất ít nhất 6 tiếng cho tới 1 ngày, thì hiện nay sau 1 câu lệnh, AI có thể vẽ ra một hình ảnh chỉ trong vài phút, và hoàn toàn miễn phí, thay vì phải trả vài trăm nghìn đồng cho tới cả triệu bạc nhuận bút. Năng lực khủng khiếp đó của AI làm thay đổi cách làm việc của báo chí và ngành xuất bản trên toàn thế giới.

Nghiệp vẽ minh họa của chính bản thân tôi là minh chứng rõ ràng nhất. Từ thời kỳ hoàng kim của báo chí và xuất bản sách nửa đầu những năm 2000, tôi vẽ minh họa hàng ngày cho hơn chục đầu báo và dăm bảy nhà xuất bản sách. “Deadline” chạy liên tục khiến tôi ngộp thở. Không cần chạy quảng cáo Facebook hay làm “content” thu hút “view” để ra đơn đặt hàng như thời nay, điện thoại tôi cứ tự reo chuông với đầu dây bên kia là một khách hàng mới. Sự chăm chút và tận hiến trong từng tranh vẽ đã giúp tôi có được thanh danh tốt và uy tín cao. Nhưng dần dần, lượng báo phát hành ngày một ít đi do độc giả dịch chuyển dần sang nền tảng số. Ngân sách cho minh họa giảm dần, số lượng tranh đặt hàng ít dần theo thời gian. Cho tới bây giờ, tranh vẽ duy nhất trong một tháng của tôi cho báo chí là tranh bìa một của tờ báo tháng. Tôi vẫn cho điều này là một diễm phúc, nên luôn tâm niệm sẽ vẽ hết mình với từng bìa báo ít ỏi trong một tháng.

Nhu cầu kể chuyện bằng hình ảnh chưa bao giờ mất đi

- Số lượng công việc giảm sút nghiêm trọng, AI có phải thách thức lớn nhất của họa sĩ vẽ minh họa thời nay?

- AI theo tôi không phải nguy cơ duy nhất. Nguy cơ lớn hơn là sự thay đổi thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng. Ngày nay người xem bị bao quanh bởi quá nhiều hình ảnh và nội dung được tạo ra với tốc độ rất nhanh. Điều đó khiến tuổi thọ của một tác phẩm minh họa đã ngắn lại ngày càng ngắn hơn. Một nguy cơ khác là sự na ná và vô hồn về phong cách, thậm chí có những lỗi hình ảnh ngớ ngẩn. Khi quá nhiều người sử dụng cùng công cụ và cùng nguồn tham khảo, hình ảnh rất dễ trở nên giống nhau. Vì vậy, thách thức lớn nhất của người làm minh họa hiện nay không chỉ là cạnh tranh với AI, mà còn là làm sao tìm ra và giữ được tiếng nói riêng của mình giữa một thế giới bão hòa họa sĩ và ngập tràn hình ảnh mang tính “hàng chợ”.

- Cứ đà này, anh có tin, vẽ minh họa báo chí liệu còn cơ hội xuất hiện lâu dài cùng bạn đọc?

- Tôi không thấy có thống kê công khai nào cho biết chính xác số lượng đơn đặt hàng minh họa của từng tạp chí lớn như The New Yorker hay The New York Times đã giảm bao nhiêu phần trăm. Tuy nhiên các khảo sát nghề nghiệp quốc tế cho thấy xu hướng suy giảm là rất rõ. Theo khảo sát của Association of

Illustrators (Anh) với 6.844 họa sĩ và người làm nghề sáng tạo, có tới 32% cho biết, họ đã mất đơn hàng hoặc bị hủy dự án do sự xuất hiện của AI tạo ảnh. Những người bị ảnh hưởng ước tính thiệt hại trung bình hơn 9.000 bảng Anh. Bên cạnh đó, nhiều họa sĩ từng cộng tác với các tạp chí lớn như The New Yorker, Die Zeit hay The Guardian cũng thừa nhận, ngân sách dành cho minh họa biên tập đang bị thu hẹp đáng kể. Họ phải làm việc nhiều hơn nhưng nhận mức thù lao thấp hơn trước do doanh thu quảng cáo của báo chí suy giảm và không gian dành cho minh họa ngày càng ít đi.

Một khảo sát nghề nghiệp năm 2025 cũng cho thấy, số lượng công việc minh họa nhìn chung không giảm quá mạnh, nhưng mức thù lao trung bình cho mỗi đầu việc đã giảm khoảng 28% so với giai đoạn trước AI. Riêng các công việc minh họa đơn giản, mang tính sản xuất hàng loạt, mức phí giảm tới 43%. Điều này cho thấy vấn đề không chỉ là AI thay thế họa sĩ, mà còn là sự thay đổi cấu trúc của toàn bộ ngành xuất bản và truyền thông. Báo in suy giảm, nội dung số phát triển tràn ngập, hình ảnh được sản xuất với chi phí thấp hơn, khiến nghề minh họa bước vào một giai đoạn cạnh tranh khốc liệt hơn rất nhiều so với hai thập niên trước.

Tôi nghĩ cơ hội vẫn còn, nhưng sẽ không còn ở quy mô và vị trí như thời kỳ báo in phát triển mạnh. Nhìn vào thực tế, đây là xu hướng chung trên thế giới. Nhiều tờ báo lớn ở Mỹ và châu Âu cũng đã giảm số lượng tranh minh họa trên báo giấy, tuy vậy, nhu cầu kể chuyện bằng hình ảnh chưa bao giờ mất đi. Con người luôn cần hình ảnh để tiếp cận nội dung một cách trực quan và cảm xúc hơn. Minh họa có thể xuất hiện trên sách, tạp chí chuyên đề, xuất bản điện tử, nền tảng số và nhiều hình thức truyền thông mới. Tôi tin rằng, minh họa sẽ tiếp tục tồn tại, chỉ là nó đang mở rộng hiển thị sang những không gian mới tiếp cận bạn đọc nhanh hơn thay vì chỉ gắn với báo in như trước.

- Trong khi AI làm mưa làm gió ở nhiều lĩnh vực, không riêng gì nghề vẽ minh họa, các họa sĩ cần tìm ra “gót chân Asin của AI” để tiếp tục gắn bó với nghề?

- AI chủ yếu thay thế phần lao động kỹ thuật thô, còn điều cốt lõi của minh họa vẫn là tư duy và góc nhìn của người nghệ sĩ. Một bức minh họa báo chí không đơn thuần là một bức tranh đẹp về hình thức. Nó là sự diễn giải một vấn đề xã hội và góc nhìn riêng của hoạ sĩ, một câu chuyện hoặc một cảm xúc bằng ngôn ngữ hình ảnh. AI có thể tạo ra hình ảnh rất nhanh, nhưng chưa thể thay thế hoàn toàn trải nghiệm sống, sự quan sát và cá tính sáng tạo của con người. Vì thế, tôi nhìn AI như một cuộc cách mạng lớn, nhưng không phải dấu chấm hết của nghề minh họa. Đôi khi AI còn như một trợ lý giúp mở rộng biên độ phác thảo ý tưởng, đẩy nhanh tiến trình hoàn thành tác phẩm của họa sĩ.

Phong cách riêng của tác giả là “gót chân Asin của AI”. AI chỉ tổng hợp và là một phiên bản lai tạp mờ nhạt dễ nhận thấy của các phong cách vẽ của con người. Một bài báo chỉn chu vẫn cần một minh họa chất lượng, có phong cách và góc nhìn riêng do một họa sĩ thực thụ thực hiện. Vì thế, thị phần minh họa báo chí bị thu hẹp đáng kể, nhưng một số ít các họa sĩ vững nghề vẫn còn đất diễn. Tôi tin rằng tương lai vẫn thuộc về những nghệ sĩ có bản sắc sáng tạo, có tư duy độc lập, chiều sâu tư tưởng và cảm xúc, và có điều gì đó thật sự trăn trở và muốn nói với xã hội.

Lưu giữ những kỷ niệm đẹp về nghề vẽ minh họa

- Thay vì đối đấu với AI, các họa sĩ nên học cách tận dụng công nghệ để làm giàu cho nghề vẽ minh họa, biếm họa?

- Cá nhân tôi thấy, thay vì đối đầu hay tìm cách loại trừ công nghệ, họa sĩ minh họa nên học cách sử dụng nó thuần thục như một công cụ hỗ trợ. “Prompt” (câu lệnh) tốt khiến AI biến thành một trợ lý trí tuệ toàn năng, có thể giúp tìm kiếm tư liệu, gợi ý bố cục, thử nghiệm màu sắc hoặc tăng tốc một số khâu kỹ thuật tẻ nhạt. Điều đó giúp họa sĩ dành nhiều thời gian hơn cho phần quan trọng nhất là ý tưởng và tư duy sáng tạo. Sự cáo chung cho sự nghiệp một họa sĩ minh họa không phải vì AI mà nằm ở việc người vẽ chỉ làm những hình vẽ nông, thiếu ý tưởng, thiếu phong cách, công việc mang tính lặp lại. Những gì dễ lặp lại thì sớm hay muộn công nghệ cũng sẽ làm được. Ngược lại, phong cách vẽ riêng, cá tính nghệ thuật, trải nghiệm sống, khả năng quan sát và góc nhìn riêng là những giá trị mà người nghệ sĩ cần tiếp tục bồi đắp - đó mới là điều tạo nên sự khác biệt thực sự vượt trội AI.

- Dù hiện nay, sợi dây níu kéo anh với nghề vẽ minh họa chỉ còn một tờ báo tháng nhưng điều đó có làm anh cảm thấy an ủi và tự hào về sự xuất hiện của mình cùng độc giả?

- Tôi giờ tập trung vào sự nghiệp mới là hội họa, chuyên sâu vào nghệ thuật trừu tượng. Sợi dây duy nhất nối tôi với quá khứ cũ đẹp đẽ với tư cách 1 họa sĩ minh họa, biếm họa là bìa 1 của một tờ báo tháng. Cũng chính nhờ sự chăm chút, chi li tiểu tiết trong hàng nghìn bức vẽ minh họa mà tôi đã rèn được sự kiên nhẫn lớn cần phải có với nghệ thuật hội họa hiện tại. Dù cho tôi tiếp tục việc vẽ của mình không còn dưới danh nghĩa một họa sĩ vẽ minh họa, biếm họa nữa, nhưng tôi sẽ luôn giữ trong tim mình lòng biết ơn sự yêu mến và tin tưởng của nhiều tòa soạn báo và độc giả, giữ trong tim những hoài niệm đẹp về một thời thức đêm cùng tòa soạn, những buổi sáng sớm hồi hộp ra sạp báo mua một tờ báo mới in và ngồi nhâm nhi một tách cà phê trong phố cổ, lật giở và ngắm nghía đứa con tinh thần của mình hiện hữu nghiêm chỉnh như một phép màu trên trang giấy.

Tôi tin rằng, nghề minh họa, phát hành trên bất cứ loại hình truyền thông gì, sẽ vẫn giữ được sức sống bền bỉ và tiến hóa để đạt tới một đẳng cấp mới, nơi ý tưởng và cảm xúc sâu sắc của những hình vẽ do bàn tay người họa sĩ tạo ra sẽ đánh bại mọi thuật toán vô hồn của AI.

- Cảm ơn họa sĩ LEO về cuộc trò chuyện!

AI không phải dấu chấm hết của nghề vẽ minh họa

“Điều cốt lõi của minh họa vẫn là tư duy và góc nhìn của người nghệ sĩ. Một bức minh họa báo chí không đơn thuần là một bức tranh đẹp về hình thức. Nó là sự diễn giải một vấn đề xã hội và góc nhìn riêng của hoạ sĩ, một câu chuyện hoặc một cảm xúc bằng ngôn ngữ hình ảnh. AI có thể tạo ra hình ảnh rất nhanh, nhưng chưa thể thay thế hoàn toàn trải nghiệm sống, sự quan sát và cá tính sáng tạo của con người. Vì thế, tôi nhìn AI như một cuộc cách mạng lớn, nhưng không phải dấu chấm hết của nghề vẽ minh họa. Đôi khi AI còn như 1 trợ lý giúp mở rộng biên độ phác thảo ý tưởng, đẩy nhanh tiến trình hoàn thành tác phẩm của họa sĩ”.

Họa sĩ LEO

​