Thị trường bán lẻ - điểm chốt dai dẳng
Tại nhiều tuyến phố, khu dân cư, quán nước, quán cà phê, cửa hàng tạp hóa…, việc nhiều người dân tìm mua thuốc lá ngoại nhập lậu trong nhiều năm qua không phải điều xa lạ.
Theo báo cáo của Ban Chỉ đạo 389 các địa phương, thời gian qua, Bộ đội Biên phòng và Công an tỉnh An Giang thu giữ hơn 72.000 bao thuốc lá lậu. Tại Tây Ninh, số thuốc lá bị tịch thu vượt 150.000 bao, cùng hàng nghìn kg nguyên liệu. Tại TP.HCM, lực lượng chức năng tiếp tục phát hiện gần 13.000 bao thuốc lá.
Các con số trên mới phản ánh phần hàng bị phát hiện. Khi tuyến lớn bị kiểm soát, hàng được chia nhỏ; khi điểm bán trực tiếp bị chú ý, giao dịch chuyển sang mạng xã hội; khi điểm bán bị kiểm tra, hàng được đưa khỏi quầy.
Đằng sau những con số về các vụ bắt giữ là những hệ lụy rộng lớn hơn của thuốc lá lậu. Do không tuân thủ đầy đủ yêu cầu về nguồn gốc, nhãn mác, cảnh báo sức khỏe, hàm lượng tar, nicotine và nghĩa vụ thuế, các sản phẩm này vừa tiềm ẩn rủi ro cho người tiêu dùng, vừa tạo cạnh tranh bất bình đẳng với doanh nghiệp và hộ kinh doanh hợp pháp.
Thuốc lá lậu còn gây thất thu ngân sách, làm suy giảm hiệu quả quản lý thị trường và thường gắn với các mạng lưới vận chuyển, phân phối nhiều tầng nhằm che giấu hàng hóa, chủ thể tổ chức và dòng tiền.
Xử lý quyết liệt để dẹp tận gốc các “mắt xích”
Theo Nghị định 98/2020/NĐ-CP, hành vi buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu dưới 50 bao có thể bị phạt từ 1 đến 3 triệu đồng. Ngưỡng từ 1.500 bao trở lên mới sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Nhiều trường hợp đã “lách luật”, và vì thế, có ý kiến cho rằng việc xử lý không nên chỉ dựa vào số bao bị phát hiện trong từng lần kiểm tra, mà cần xem xét lịch sử vi phạm, tần suất tái phạm, vai trò cất giấu và quan hệ với các đầu mối khác.
Tiến tới cần xây dựng cơ sở dữ liệu điểm bán gắn với mã số thuế, địa chỉ, người chịu trách nhiệm và lịch sử vi phạm. Dữ liệu giữa Công an, Quản lý thị trường, Hải quan, Bộ đội Biên phòng và chính quyền địa phương phải đủ khả năng đối chiếu số điện thoại, phương tiện, tài khoản thanh toán và địa điểm cất hàng.
Trên nền tảng đó, hoạt động kiểm tra có thể tập trung vào những điểm bán tái phạm, địa bàn nóng hoặc có liên hệ với các đường dây đã bị phát hiện. Tại khu vực biên giới, trọng tâm cũng cần chuyển từ bắt giữ người vận chuyển thuê sang điều tra đầu nậu, kho hàng, phương tiện.
Cân bằng giữa công tác quản lý và thực tế thị trường
Dự án sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đề xuất cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức, nhằm giảm mức độ hiện diện của sản phẩm và hạn chế khả năng người trẻ tiếp cận.
Theo một chuyên gia, chống tác hại của thuốc lá cần đảm bảo sự cân bằng giữa mục tiêu sức khỏe cộng đồng, hiệu quả quản lý thị trường và khả năng thực thi trên thực tế.
Đề xuất mới không chỉ điều chỉnh số lượng sản phẩm được trưng bày, mà đưa toàn bộ hàng hóa hợp pháp từ không gian có thể quan sát vào khu vực kín. Khi tất cả sản phẩm đều nằm ngoài tầm nhìn, cán bộ kiểm tra phải mở từng khu vực lưu trữ, đối chiếu hóa đơn và xác minh nguồn gốc hàng hóa. Với mạng lưới bán lẻ phân tán và phần lớn là hộ kinh doanh nhỏ, khối lượng công việc sẽ tăng đáng kể.
Do đó, chính sách trưng bày nên được đánh giá toàn diện bằng hiệu quả thực thi, tác động đối với hoạt động kinh doanh hợp pháp, cũng như hiệu quả kiểm soát thuốc lá lậu. Các phương án hạn chế có mục tiêu cũng cần được cân nhắc. Chẳng hạn, có thể cấm sản phẩm được nhìn thấy từ bên ngoài điểm bán nhưng vẫn cho phép nhận diện bên trong để phục vụ công tác kiểm tra, và cần có lộ trình chuyển đổi phù hợp để ban hành hướng dẫn kỹ thuật, tập huấn và hoàn thiện cơ chế hậu kiểm.
