Nghị quyết số 37/2026/QH16 về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số có hiệu lực thi hành từ ngày 1/9/2026, được thực hiện trong 3 năm.
Về điều kiện không truy cứu trách nhiệm hình sự, Điều 5 Nghị quyết nêu rõ, cơ quan tiến hành tố tụng không truy cứu trách nhiệm hình sự khi có đủ các điều kiện:
Thứ nhất, người có hành vi vi phạm không tham nhũng. “Không tham nhũng” không chỉ được xác định trên cơ sở nhận định chủ quan mà phải được Cơ quan có thẩm quyền kết luận bằng văn bản theo quy định hiện hành.
Thứ hai, hành vi được thực hiện vì lợi ích chung; nhằm phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh; không vì lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm và không có động cơ vụ lợi.
Thứ ba, hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh hoặc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước (hiệu quả thực tế, được cơ quan có thẩm quyền đánh giá và chịu trách nhiệm về kết quả đánh giá).
Thứ tư, không có khiếu nại, tố cáo; nếu có thì phải được giải quyết dứt điểm theo quy định. Nghị quyết xác định việc giải quyết dứt điểm phải được thể hiện bằng thông báo chấm dứt thụ lý, giải quyết hoặc văn bản giải quyết đã có hiệu lực thuộc lĩnh vực tư pháp.
Thứ năm, hành vi không gây thất thoát, lãng phí tài sản; nếu có gây thất thoát, lãng phí thì phải khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại.
Bên cạnh đó, Nghị quyết cũng quy định 2 nhóm trường hợp được loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gây thiệt hại trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, đó là:
Người gây thiệt hại do gặp rủi ro mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa (thiệt hại được nhìn nhận là hệ quả của rủi ro khách quan gắn với hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, ứng dụng công nghệ, không phải kết quả của sự cẩu thả, tùy tiện hoặc cố ý vi phạm);
Người thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao, gây thiệt hại trong lĩnh vực chưa có pháp luật điều chỉnh hoặc pháp luật còn mâu thuẫn, chồng chéo, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Việc loại trừ trách nhiệm hình sự chỉ được đặt ra khi hành động xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của thực tiễn, có cách làm đột phá nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, nút thắt; đồng thời đáp ứng đủ các điều kiện như không tham nhũng; vì lợi ích chung; hoạt động đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh hoặc thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Ngoài ra, Nghị quyết còn nêu rõ việc tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự được áp dụng khi có đủ 3 điều kiện: Hành vi được thực hiện vì lợi ích chung; có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước nhưng không tham nhũng; hoạt động đang được thực hiện, chưa hoàn thành và chưa khắc phục được hậu quả do nguyên nhân khách quan nhưng vẫn có điều kiện, khả năng và phương án khả thi để khắc phục, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội. Tổ chức, cá nhân có liên quan phải có cam kết khắc phục hậu quả.
Đây không phải là trường hợp chấm dứt trách nhiệm hình sự mà là cơ chế tạm dừng có điều kiện, nhằm tạo cơ hội hoàn thành dự án và khắc phục hậu quả. Thời hạn tạm đình chỉ tối đa là 2 năm kể từ ngày ban hành quyết định và không tính vào thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.
