Từ thành viên mới đến một trong những trụ cột của ASEAN
Ngày 28-7-2026 đánh dấu cột mốc lịch sử tròn 31 năm Việt Nam chính thức gia nhập Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Nhìn lại chặng đường hơn 3 thập kỷ qua, đây không chỉ là một hành trình hội nhập kinh tế - ngoại giao, mà là tiến trình trưởng thành vượt bậc của Việt Nam dưới mái nhà chung Đông Nam Á - từ một nước mới tham gia còn nhiều bỡ ngỡ trở thành một đối tác ngày càng quan trọng ở khu vực và thế giới, một thành viên có trách nhiệm, chủ động kiến tạo tương lai của khối.
Trong hơn 3 thập kỷ qua, ASEAN luôn được Việt Nam xác định là ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại. Việt Nam tham gia đầy đủ, tích cực và có trách nhiệm trong cả 3 trụ cột Chính trị - An ninh, Kinh tế và Văn hóa - Xã hội, đồng thời chủ động đóng góp vào mọi lĩnh vực hợp tác của Hiệp hội. Chỉ 3 năm sau khi gia nhập, Việt Nam đã đăng cai Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 6 năm 1998 giữa lúc khu vực đang chịu tác động nặng nề của cuộc khủng hoảng tài chính châu Á. Chương trình Hành động Hà Nội được thông qua tại hội nghị đã góp phần duy trì động lực liên kết khu vực, tạo nền tảng hiện thực hóa Tầm nhìn ASEAN 2020. Từ đó đến nay, mỗi lần đảm nhiệm các trọng trách của ASEAN, Việt Nam đều để lại những dấu ấn nổi bật. Trên cương vị Chủ tịch ASEAN năm 2010, Việt Nam góp phần đưa Hiến chương ASEAN đi vào vận hành hiệu quả, đồng thời thúc đẩy mở rộng vai trò của Cấp cao Đông Á với sự tham gia của Mỹ và Nga, qua đó củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực. Chính từ những dấu ấn đó, Việt Nam ngày càng được nhìn nhận là một trong những thành viên có năng lực điều phối, xây dựng đồng thuận và thúc đẩy các sáng kiến mới của Hiệp hội.
Nếu giai đoạn đầu sau khi gia nhập ASEAN là quá trình học hỏi và thích nghi thì hơn một thập kỷ trở lại đây đánh dấu bước chuyển quan trọng khi Việt Nam từ vị thế tham gia đã trở thành quốc gia kiến tạo nhiều sáng kiến mang tính định hướng. Việt Nam đã góp phần thúc đẩy nhiều quyết sách lớn của ASEAN như hiện thực hóa ASEAN-10, Chương trình Hành động Hà Nội, Hiến chương ASEAN, xây dựng Cộng đồng ASEAN năm 2015, Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2025 và mới đây là Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Trong bối cảnh môi trường khu vực ngày càng biến động bởi cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, xung đột tại nhiều khu vực trên thế giới và các thách thức an ninh phi truyền thống, Việt Nam tiếp tục phát huy vai trò đề xuất sáng kiến. Gần đây, Việt Nam đã chủ động đề xuất “Khung hợp tác tăng cường ứng phó chung của ASEAN với tình hình Trung Đông và các cuộc khủng hoảng trong tương lai”, thể hiện tư duy chuyển từ phản ứng sang chủ động xây dựng cơ chế ứng phó tập thể đối với những biến động toàn cầu có ảnh hưởng trực tiếp đến khu vực.
Tiên phong hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045
Năm 2026 mang ý nghĩa đặc biệt khi ASEAN chính thức bước vào năm đầu tiên triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 với mục tiêu xây dựng một Cộng đồng “tự cường, sáng tạo, năng động và lấy người dân làm trung tâm”. Đây là giai đoạn đòi hỏi ASEAN không chỉ duy trì đoàn kết mà còn phải thích ứng với hàng loạt xu hướng phát triển mới của thế giới như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng, biến đổi khí hậu, an ninh mạng và các thách thức phi truyền thống.
Việt Nam là một trong những quốc gia đầu tiên chủ động cụ thể hóa Tầm nhìn này bằng việc xây dựng Chương trình Hành động quốc gia giai đoạn 2026-2030, đồng thời lồng ghép các mục tiêu của ASEAN vào chiến lược phát triển kinh tế - xã hội trong nước. Các bộ, ngành đang khẩn trương xây dựng kế hoạch triển khai theo từng lĩnh vực, đồng thời tham gia xây dựng cơ chế giám sát, đánh giá thực hiện nhằm bảo đảm các mục tiêu của ASEAN được chuyển hóa thành những chương trình hợp tác cụ thể. Điều đó cho thấy, Việt Nam không chỉ thực hiện nghiêm túc nghĩa vụ thành viên mà còn chủ động tạo ra mô hình triển khai để các nước cùng tham khảo.
Điểm đáng chú ý nhất trong giai đoạn phát triển mới của ASEAN là sự xuất hiện của nhiều lĩnh vực hợp tác hoàn toàn mới. Trong những lĩnh vực này, Việt Nam đang có nhiều lợi thế để đảm nhận vai trò tiên phong. Trước hết là chuyển đổi số. Việt Nam đang nằm trong nhóm nền kinh tế số phát triển nhanh nhất Đông Nam Á với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ngày càng hoàn thiện, hạ tầng số được đầu tư mạnh mẽ và quá trình chuyển đổi số quốc gia diễn ra trên quy mô rộng. Những kinh nghiệm về xây dựng Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số hoàn toàn có thể trở thành những bài học chia sẻ trong ASEAN. Tiếp theo là chuyển đổi xanh và tăng trưởng bền vững. Cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, phát triển năng lượng tái tạo và đặc biệt là sự phát triển nhanh của ngành công nghiệp xe điện đang giúp Việt Nam hình thành những kinh nghiệm thực tiễn có giá trị đối với các nước thành viên ASEAN.
Đây chính là những lĩnh vực mà ông Beni Sukadis, Điều phối viên cao cấp của Viện Nghiên cứu Quốc phòng và Chiến lược Indonesia cho rằng, Việt Nam hoàn toàn có thể đảm nhận vai trò dẫn dắt trong ASEAN. Không chỉ vậy, Việt Nam còn có nhiều kinh nghiệm trong ứng phó thiên tai, bảo đảm an ninh lương thực, an ninh năng lượng, thích ứng với biến đổi khí hậu và xây dựng khả năng chống chịu trước các cú sốc toàn cầu. Những kinh nghiệm này ngày càng có giá trị khi ASEAN phải đối mặt đồng thời với biến đổi khí hậu, già hóa dân số, nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng và các rủi ro an ninh phi truyền thống.
Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Việt Nam trong suốt hơn 3 thập kỷ qua là kiên định bảo vệ vai trò trung tâm của ASEAN. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, Việt Nam luôn nhất quán với các nguyên tắc nền tảng của ASEAN như tôn trọng chủ quyền, đồng thuận, giải quyết hòa bình tranh chấp và tuân thủ luật pháp quốc tế. Cùng với đó, Việt Nam tiếp tục phát huy hiệu quả vai trò cầu nối giữa ASEAN với các đối tác lớn. Sau khi hoàn thành thành công vai trò điều phối quan hệ ASEAN - Trung Quốc, ASEAN - EU, ASEAN - Ấn Độ, ASEAN - Nhật Bản và ASEAN - Hàn Quốc, hiện Việt Nam đang đảm nhiệm điều phối quan hệ ASEAN - Anh và ASEAN - New Zealand giai đoạn 2024-2027. Điều này cho thấy các đối tác ngày càng coi trọng vị thế và uy tín của Việt Nam trong cấu trúc hợp tác khu vực.
Từ một thành viên mới của ASEAN năm 1995 đến một trong những quốc gia có nhiều sáng kiến nhất hiện nay là cả một chặng đường dài của bản lĩnh, trí tuệ và trách nhiệm. Những đóng góp của Việt Nam không chỉ phục vụ lợi ích quốc gia mà còn góp phần củng cố đoàn kết nội khối, tăng cường khả năng tự cường và nâng cao vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang định hình.
Sau 31 năm tham gia, khi ASEAN bước vào hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng 2045, Việt Nam có đầy đủ cơ sở để không chỉ đồng hành mà còn dẫn dắt một số lĩnh vực hợp tác mới, đóng góp thiết thực vào xây dựng một Cộng đồng ASEAN đoàn kết, sáng tạo, tự cường và phát triển bền vững, có vị thế ngày càng cao trên trường quốc tế.
