Thuốc lá lậu và những đề xuất quản lý mới tại điểm bán là những vấn đề được đặt ra tại Hội nghị quán triệt, triển khai thực hiện Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 9/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới do Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia tổ chức tại TP.HCM.
Trong nhiều năm qua, nhiều quốc gia đã xây dựng hệ thống kiểm soát thuốc lá toàn diện theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bao gồm thuế cao, bao bì chuẩn hóa và cấm trưng bày tại điểm bán lẻ. Mặc dù tỷ lệ hút thuốc có giảm ở góc độ y tế, nhưng thực tế cho thấy thị trường bất hợp pháp lại gia tăng phức tạp.
Thực tiễn trên cho thấy mọi biện pháp kiểm soát cơ học không làm mất đi nhu cầu tiêu dùng thực tế. Khi sản phẩm chính ngạch bị che khuất hoàn toàn hoặc giá tăng quá cao, người tiêu dùng sẽ tìm đến nguồn hàng phi chính thức.
Một vấn đề đang nhận được sự quan tâm là đề xuất cấm toàn bộ việc trưng bày sản phẩm thuốc lá tại các cơ sở bán buôn, bán lẻ, được nêu trong Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Phân tích tại Hội nghị quán triệt, triển khai thực hiện Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 9/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới, đại diện Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho biết với ngành thuốc lá hợp pháp, hoạt động trưng bày hiện được quy định theo hướng mỗi điểm bán được trưng bày một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu thuốc lá. Tuy nhiên, theo dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, toàn bộ hoạt động trưng bày sản phẩm thuốc lá có thể bị cấm và tại điểm bán sẽ không còn hình ảnh hay sản phẩm thuốc lá nào được trưng bày.
“Việc trưng bày là một trong những căn cứ để người tiêu dùng nhận diện sản phẩm hợp pháp. Khi cấm toàn bộ hoạt động trưng bày, người tiêu dùng có thể không phân biệt được giữa sản phẩm hợp pháp và sản phẩm nhập lậu”, đại diện Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam nêu quan điểm.
Vẫn theo đại diện Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, trong bối cảnh thị trường thuốc lá lậu diễn tiến phức tạp, cần truyền thông đến người dùng, điểm bán nâng cao ý thức sử dụng sản phẩm chính hãng, tuyệt đối không mua bán hàng hóa không rõ nguồn gốc/nhập lậu. Cùng với đó, cần quản lý nghiêm ngặt kênh online đối với hoạt động mua bán, giới thiệu sản phẩm thuốc lá. Và cần thiết kế lộ trình cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá hợp pháp phù hợp môi trường kinh doanh của Việt Nam.
Một lộ trình chuyển tiếp phù hợp sẽ giúp các bên liên quan có thời gian chuẩn bị cho công tác thực thi. Trong thời gian đó, các cơ quan chức năng sẽ hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức tập huấn, chuẩn hóa quy trình kiểm tra và giúp các điểm bán thích ứng trước khi quy định được áp dụng trên diện rộng.
Bên cạnh giai đoạn chuyển tiếp phù hợp, có thể xem xét phương án hạn chế có mục tiêu như không để sản phẩm thuốc lá được trưng bày hướng ra bên ngoài cửa hàng hoặc tại các vị trí dễ thu hút trẻ em, thanh thiếu niên và cộng đồng; đồng thời duy trì mức nhận diện giới hạn bên trong điểm bán để phục vụ giao dịch của người trưởng thành. Việc đặt phương án này bên cạnh mô hình cấm hoàn toàn sẽ giúp cơ quan quản lý có thêm cơ sở so sánh về hiệu quả, chi phí và khả năng thực thi.
Theo nhiều chuyên gia và các nhà quản lý, cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại các cơ sở bán buôn, bán lẻ nhất thiết phải đi kèm các biện pháp kiểm soát thị trường. Đây không phải là hai nhiệm vụ tách rời mà là hai bộ phận của cùng một chính sách quản lý thị trường thuốc lá. Không thể bảo vệ sức khỏe cộng đồng bằng cách chỉ đóng cánh cửa của thị trường hợp pháp nhưng để ngỏ cánh cửa của thị trường bất hợp pháp. Hai cánh cửa ấy phải được kiểm soát đồng thời.
