Thay đổi cơ chế điều hành giá
Tờ trình của Bộ Công Thương về dự thảo mới nhất này cho biết, mục đích của việc Nhà nước thôi không công bố giá cơ sở xăng dầu này là nhằm tránh tình trạng chiết khấu bằng 0 hoặc âm, dẫn đến ảnh hưởng đến nguồn cung trên thị trường.
Theo Bộ Công Thương, hiện tượng chiết khấu xăng dầu ở mức thấp hoặc rơi về 0 đồng xảy ra mỗi khi thị trường thế giới biến động mạnh, đặc biệt là biến động địa chính trị trên thế giới, như việc Mỹ và Israel tấn công Iran.
Cơ chế hiện nay, Nhà nước khống chế giá bán lẻ nhưng để giá bán buôn biến động gần như tự do. Khi đó, doanh nghiệp đầu mối chỉ cần đẩy giá bán buôn lên gần giá bán lẻ, toàn bộ lợi nhuận của hệ thống bán lẻ lập tức bị triệt tiêu.
Nếu cơ chế điều hành như vậy thì việc quản lý giá bán lẻ gần như không còn ý nghĩa thực tế. Nếu dự thảo Nghị định sắp ban hành chỉ cho phép doanh nghiệp đầu mối định giá bán lẻ thì doanh nghiệp bán lẻ rất dễ bị chèn ép chiết khấu xuống dưới điểm hòa vốn. Từ đó, một số tổ chức, cá nhân kiến nghị rà soát, điều chỉnh chính sách nhằm đảm bảo sự công bằng trong chuỗi cung ứng xăng dầu, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tư nhân phát triển.
Đối với vấn đề này, Bộ Công Thương cho hay, theo nguyên tắc điều hành giá xăng dầu quy định hiện hành tại Nghị định số 83/2014/NĐ-CP ngày 03 tháng 9 năm 2014 của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu và các Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 83/2014/NĐ-CP, thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu và thương nhân phân phối xăng dầu được quyết định giá bán buôn xăng dầu; căn cứ vào tình hình thực tế tại doanh nghiệp, thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu và thương nhân phân phối xăng dầu được quyết định giá bán lẻ xăng dầu trong hệ thống phân phối của mình phù hợp với chi phí phát sinh thực tế tại doanh nghiệp và không cao hơn giá điều hành do cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền công bố.
Giá điều hành được xác định theo giá cơ sở với công thức tính toán cụ thể. Trong đó, các yếu tố chi phí hình thành giá tại Quý hiện tại được tính trên dữ liệu bình quân của Quý trước.
Do có độ trễ như vậy nên khi thị trường thế giới biến động mạnh dẫn tới chi phí kinh doanh hiện tại tăng cao nhưng không được phản ánh đầy đủ vào giá (đang áp dụng chi phí hình thành từ Quý trước), các thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu cũng phải đảm bảo lợi nhuận nên đã cắt giảm mức chiết khấu dành cho thương nhân bán lẻ xăng dầu, dẫn tới hiện tượng như một số tổ chức, cá nhân phản ánh.
Do đó, dự thảo mới nhất Nghị định về kinh doanh xăng dầu đã xây dựng, chuyển đổi cơ chế điều hành giá xăng dầu hoàn toàn theo cơ chế thị trường, trao quyền quyết định giá bán xăng dầu cho doanh nghiệp, nhà nước không công bố giá cơ sở định kỳ như hiện tại. Các thương nhân phân phối xăng dầu không thuộc hệ thống phân phối của thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu được chủ động quyết định giá bán lẻ của mình.
Để kiểm soát, các thương nhân khi quyết định giá bán của mình phải thực hiện kê khai giá, gửi về cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền để kiểm tra, giám sát; Nhà nước chỉ công bố một yếu tố hình thành giá là chi phí kinh doanh định mức để thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu áp dụng trong tính giá, tránh tình trạng thương nhân tăng giá bất hợp lý.
Với cơ chế thị trường về giá bán xăng dầu đang thể hiện tại dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu, thương nhân phân phối xăng dầu thỏa thuận cụ thể về chiết khấu đối với thương nhân bán xăng dầu cho phù hợp với nhu cầu của 2 bên, đồng thời hoàn toàn được quyền quyết định giá bán lẻ xăng dầu trên thị trường nếu hoạt động độc lập, không thuộc hệ thống phân phối xăng dầu của thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu.
Để đảm bảo an sinh xã hội, tại địa bàn xa cảng, xa kho đầu mối, xa cơ sở sản xuất, giá bán lẻ xăng dầu do thương nhân phân phối xăng dầu không thuộc hệ thống phân phối của thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu quyết định không được vượt quá giá bán lẻ xăng dầu cao nhất do thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu công bố tại cùng địa bàn và cùng thời điểm.
Đề xuất tách bạch lợi ích doanh nghiệp đầu mối và doanh nghiệp bán lẻ
Góp ý dự thảo này, TS Giang Chấn Tây- Giám đốc Công Ty TNHH MTV Bội Ngọc cho hay, hiện nay, phần lớn doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu hoạt động theo hình thức đại lý hoặc nhượng quyền thương mại. Trong các mô hình này, doanh nghiệp bán lẻ không được quyền quyết định giá bán lẻ, trong khi doanh nghiệp đầu mối quyết định giá bán buôn và mức chiết khấu, tức là trực tiếp quyết định phần lợi ích kinh tế của doanh nghiệp bán lẻ.
Dự thảo chỉ trao quyền quyết định giá bán lẻ cho doanh nghiệp bán lẻ hoạt động theo hình thức mua bán tự do. Tuy nhiên, quy định này chưa phù hợp với thực tế, bởi hầu như không có doanh nghiệp đầu mối nào ký hợp đồng mua bán tự do với doanh nghiệp bán lẻ. Muốn có nguồn hàng để duy trì kinh doanh, doanh nghiệp bán lẻ buộc phải ký hợp đồng nhượng quyền thương mại.
“Như vậy, quyền tự định giá đối với hình thức mua bán tự do chỉ tồn tại trên văn bản. Muốn giải quyết bản chất vấn đề, dự thảo cần trao quyền quyết định giá bán lẻ cho cả doanh nghiệp bán lẻ trong hệ thống, kể cả hoạt động theo hình thức đại lý hoặc nhượng quyền thương mại”- ông Giang Chấn Tây nói.
Cũng theo đại diện doanh nghiệp này, không thể gọi chiết khấu là kết quả của sự “thỏa thuận”. Việc cho rằng mức chiết khấu do doanh nghiệp và doanh nghiệp bán lẻ tự thỏa thuận là không phản ánh đúng bản chất của quan hệ kinh doanh hiện nay. Thỏa thuận chỉ có ý nghĩa khi hai bên có vị thế tương đối bình đẳng, có quyền thương lượng, lựa chọn và từ chối. Trong thực tế là doanh nghiệp đầu mối nắm nguồn cung và đơn phương đưa ra mức chiết khấu, doanh nghiệp bán lẻ muốn có hàng để duy trì hoạt động thì buộc phải chấp nhận.
Đại diện một doanh nghiệp bán lẻ khác cũng kiến nghị: “Doanh nghiệp đầu mối công bố và chịu trách nhiệm về giá bán buôn. Doanh nghiệp bán lẻ, kể cả thuộc hệ thống phân phối của doanh nghiệp đầu mối hoặc hoạt động theo hình thức đại lý, nhượng quyền thương mại, đều được quyền quyết định giá bán lẻ trên cơ sở giá bán buôn do doanh nghiệp đầu mối công bố và phù hợp với quy định của pháp luật về giá.
Cơ chế này sẽ xác lập rõ khoảng chênh lệch giữa giá bán buôn và giá bán lẻ, tách bạch quyền lợi kinh tế giữa doanh nghiệp đầu mối và doanh nghiệp bán lẻ, đồng thời chấm dứt tình trạng một bên có quyền quyết định thu nhập và khả năng tồn tại của bên còn lại”.
Vị đại diện này cũng đề nghị Bộ Công Thương thống kê và công khai số lượng doanh nghiệp, cửa hàng xăng dầu thực sự hoạt động theo hình thức mua bán tự do để làm cơ sở đánh giá tính khả thi của quy định trong dự thảo.
