“Những thành tựu của Y tế công cộng thường không được nhận diện ngay như một ca phẫu thuật thành công hay một phương pháp điều trị mới, mà bằng những dịch bệnh được ngăn chặn, những nguy cơ sức khỏe được giảm thiểu và những cộng đồng có cơ hội sống khỏe mạnh hơn. Phía sau những kết quả ấy là đóng góp của nhiều thế hệ nhà khoa học, giảng viên và những người làm công tác y tế công cộng”.
GS.TS Hoàng Văn Minh
(Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng)
Trách nhiệm với vấn đề sức khỏe của cộng đồng
- Phóng viên: Thưa GS.TS. Hoàng Văn Minh, mỗi dịp 20/11 là thời điểm quan trọng để tôn vinh sự cống hiến của các thế hệ nhà giáo và nhìn lại những giá trị cốt lõi của nền giáo dục. Trên cương vị Hiệu trưởng trường Đại học Y tế công cộng - ngôi trường đến nay đã đánh dấu 25 năm thành lập và 78 năm truyền thống, điều gì khiến ông trân trọng và tự hào nhất khi nghĩ về những thầy, cô giáo của nhà trường?
- GS.TS Hoàng Văn Minh, Hiệu trưởng trường Đại học Y tế công cộng: Nghề giáo có một điều rất đặc biệt, đó là thành quả lao động của thầy, cô không kết thúc khi học viên, sinh viên nhận bằng tốt nghiệp. Tri thức, phương pháp tư duy, tinh thần khoa học và những giá trị nhân văn mà thầy, cô truyền đạt có thể tiếp tục đồng hành cùng người học trong suốt hành trình nghề nghiệp, thậm chí được trao truyền cho những thế hệ tiếp theo. Đặc biệt, trong lĩnh vực Y tế công cộng và khoa học sức khoẻ, những giá trị ấy còn có sức lan tỏa rộng hơn. Một học viên, sinh viên được đào tạo tốt hôm nay có thể trở thành nhà quản lý y tế, nhà nghiên cứu hoặc cán bộ y tế góp phần xây dựng chính sách, triển khai các chương trình can thiệp và cải thiện sức khỏe cho hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người.
Với tôi, điều đáng tự hào không chỉ là những thành tựu mà Nhà trường đạt được, mà còn là những giá trị tốt đẹp được các thế hệ thầy, cô bền bỉ vun đắp, gìn giữ và tiếp nối trong hành trình 25 năm thành lập và 78 năm truyền thống của trường Đại học Y tế công cộng. Đó cũng chính là điều mà mỗi dịp 20/11, chúng tôi luôn muốn nhắc nhớ và tri ân. Trường Đại học Y tế công cộng có một truyền thống rất đáng quý - đào tạo luôn gắn với thực tiễn của hệ thống y tế và những vấn đề sức khỏe của cộng đồng. Đằng sau truyền thống ấy là sự tận tâm, trí tuệ và những nỗ lực bền bỉ của nhiều thế hệ cán bộ, giảng viên, nhà khoa học. Có những thầy, cô đã dành phần lớn cuộc đời phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu và xây dựng nhà trường, âm thầm cống hiến mà không phải lúc nào những đóng góp ấy cũng được nhìn thấy hay ghi nhận đầy đủ.
- Khác với bác sĩ trực tiếp cứu chữa người bệnh, những người làm công tác y tế công cộng đôi khi không có một kết quả cụ thể, dễ nhìn thấy ngay để xã hội ghi nhận. Phải chăng điều đó cũng khiến sứ mệnh của người thầy trong lĩnh vực này trở nên đặc biệt?
- Tôi cho rằng đó chính là một trong những nét đặc trưng của y tế công cộng. Nỗ lực của các bác sĩ, y tá có thể nhìn thấy ngay kết quả điều trị trên từng người bệnh. Trong khi đó, kết quả của những người làm y tế công cộng thường đến chậm hơn, nhưng rộng hơn. Một chương trình dự phòng hiệu quả sẽ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và tử vong sớm của hàng triệu người dân, một chính sách phù hợp được xây dựng trên luận chứng khoa học sẽ giúp người dân tiếp cận dịch vụ y tế công bằng hơn… là những ví dụ cho thấy đóng góp rất ý nghĩa của Y tế công cộng, dù không phải lúc nào cũng dễ dàng lượng hóa hay nhìn thấy ngay.
Điều người thầy cần truyền cho học viên, sinh viên không chỉ là kiến thức chuyên ngành mà còn là khả năng nhìn thấy trách nhiệm của mình trước những vấn đề sức khỏe của cộng đồng. Chúng tôi, những nhà giáo giảng dạy về y tế công cộng và khoa học sức khoẻ muốn người học hiểu rằng công việc của họ có thể không phải lúc nào cũng được biết đến, nhưng giá trị vẫn luôn hiện diện trong việc nâng cao chất lượng cuộc sống và sức khoẻ của người dân. Và để theo đuổi một công việc như vậy, bên cạnh kiến thức, chúng ta cần sự kiên trì, tinh thần khoa học và niềm tin vào những giá trị mình đang tạo ra.
- Trong một thế giới học thuật mà kiến thức có thể được tìm thấy chỉ sau vài thao tác trên máy tính hay điện thoại thông minh, người thầy trên giảng đường đại học còn giữ vai trò gì, thưa ông?
- Ngày nay, người thầy chắc chắn không thể chỉ đóng vai trò truyền đạt kiến thức. Học viên, sinh viên có thể tiếp cận một khối lượng thông tin khổng lồ, nhưng không phải thông tin nào cũng chính xác và có thông tin chưa chắc đã đồng nghĩa giá trị tri thức. Giá trị của người thầy nằm ở việc hướng dẫn người học biết đặt câu hỏi, nhận diện vấn đề, đánh giá bằng chứng và sử dụng kiến thức một cách có trách nhiệm. Tôi cho rằng một giờ học thành công không nhất thiết là giờ học mà giảng viên nói được nhiều nhất, mà là giờ học khiến học viên, sinh viên suy nghĩ nhiều nhất và biết cách đặt các câu hỏi tốt.
Đặc biệt trong lĩnh vực sức khỏe, chúng ta không thể đào tạo những người chỉ biết áp dụng máy móc trong các quy trình. Mỗi quyết định chuyên môn đều cần được đặt trong bối cảnh cụ thể, cân nhắc đến con người, điều kiện xã hội và những hệ quả có thể xảy ra. Nếu người thầy khơi gợi được tinh thần học hỏi, sự chính trực và khả năng tự phát triển, thì những giá trị đó sẽ còn hữu ích ngay cả khi kiến thức chuyên môn liên tục đổi thay.
Nếu nói đầy đủ, vai trò của người thầy đối với học trò thể hiện ở 3 khía cạnh gắn bó với nhau: truyền đạt kiến thức, huấn luyện kỹ năng và truyền cảm hứng để người học có thái độ tốt với cuộc sống, với con người. Kiến thức vẫn là nền móng. Thông tin trên mạng rất nhiều nhưng rời rạc, người học dễ rơi vào tình trạng biết nhiều mà hiểu chưa sâu. Người thầy giúp người học sắp xếp những mảnh thông tin ấy thành một hệ thống, nắm được bản chất vấn đề, phân biệt bằng chứng đáng tin cậy với những nhận định thiếu cơ sở và nhận ra kiến thức nào đã lạc hậu.
Kỹ năng thì không thể có được chỉ bằng nghe giảng hay đọc tài liệu. Kỹ năng phải được huấn luyện qua thực hành, có người hướng dẫn, chỉ ra chỗ chưa đúng và cho làm lại nhiều lần. Thiết kế một nghiên cứu, phân tích một bộ số liệu, viết một bản khuyến nghị chính sách, trình bày trước lãnh đạo địa phương hay phối hợp với cán bộ y tế cơ sở là những việc học viên, sinh viên chỉ làm thành thạo khi được thầy, cô kèm cặp trong những tình huống thực tế. Đó cũng là lý do Nhà trường luôn coi trọng thực địa, thực tập tại cộng đồng và tạo điều kiện để người học tham gia các đề tài nghiên cứu cùng giảng viên.
Khía cạnh thứ ba, mà tôi cho là quan trọng hàng đầu, là truyền cảm hứng để người học có thái độ tốt với cuộc sống và con người. Kiến thức có thể bổ sung, kỹ năng có thể rèn luyện thêm, nhưng chính thái độ quyết định người học sẽ dùng kiến thức, kỹ năng ấy vào việc gì và đi được bao xa. Người có thái độ đúng sẽ chủ động tự học khi kiến thức cũ không còn đủ, kiên trì khi công việc gặp khó khăn, trung thực khi kết quả không như mong muốn và tôn trọng những người mình phục vụ. Nhìn lại các thế hệ học trò, tôi thấy những người thành công bền vững thường là người có thái độ sống tích cực, cầu thị, biết lắng nghe và sẵn lòng giúp đỡ người khác, chứ chưa hẳn là người có điểm số cao nhất khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Thái độ cũng không thể dạy bằng bài giảng. Người học quan sát cách thầy, cô làm việc, ứng xử với đồng nghiệp, với người dân, cách thầy, cô đối diện với khó khăn và thất bại, rồi từ đó tự hình thành cho mình. Vì vậy, muốn truyền cảm hứng cho học trò, trước hết người thầy phải sống đúng với những điều mình nói.
- Ông nhiều lần đề cập đến trách nhiệm xã hội. Vậy theo Giáo sư, sự khác biệt giữa một người làm nghề giỏi và một người làm nghề thực sự có giá trị đối với cộng đồng nằm ở đâu?
- Năng lực chuyên môn là điều kiện bắt buộc. Chúng ta không thể nói đến sự tận tâm nếu thiếu kiến thức và kỹ năng để thực hiện công việc một cách an toàn, hiệu quả, nhưng chuyên môn giỏi cũng chưa phải tất cả!
Trong y tế công cộng, một chính sách đúng về lý thuyết có thể chưa phù hợp với những nhóm dân cư có điều kiện sống khác nhau. Một giải pháp hiệu quả về mặt kỹ thuật cũng có thể không đạt kết quả mong muốn nếu thiếu sự thấu hiểu đối tượng thụ hưởng và truyền thông không hiệu quả tới các bên. Bởi vậy, tôi mong học viên, sinh viên không chỉ học cách phân tích số liệu, mà còn biết đặt câu hỏi: Phía sau những con số ấy là ai? Ai đang có nguy cơ bị bỏ lại phía sau? Những đề xuất của chúng ta sẽ tác động đến cuộc sống của người dân như thế nào? Làm thế nào để chuyển tải các thông tin này hiệu quả nhất tới các bên liên quan?... Sự thấu cảm không đối lập với tư duy khoa học, ngược lại nó giúp người làm khoa học xác định đúng vấn đề cần nghiên cứu và hướng đến những giải pháp có ý nghĩa hơn. Đào tạo một người giỏi nghề là mục tiêu quan trọng, nhưng đào tạo một người vừa có năng lực, vừa có đạo đức và ý thức phụng sự cộng đồng mới là điều giáo dục đại học trong lĩnh vực sức khỏe cần hướng tới.
- Trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi rất nhanh môi trường học thuật. Sinh viên có thể dùng AI để hoàn thành bài tập, nghiên cứu viên có thể sử dụng AI hỗ trợ phân tích và viết bài khoa học. Giáo sư nhìn nhận cơ hội và những rủi ro này như thế nào?
- Trước hết, tôi nhìn nhận AI là một công cụ có tiềm năng rất lớn, đặc biệt trong giáo dục, nghiên cứu và lĩnh vực sức khỏe. AI có thể hỗ trợ xử lý thông tin, phân tích dữ liệu, mô phỏng tình huống và cá nhân hóa hoạt động học tập. Nhưng công nghệ càng mạnh thì yêu cầu đối với năng lực tư duy và trách nhiệm của con người càng cao. Một sinh viên có thể sử dụng AI để tổng hợp tài liệu, nhưng phải biết kiểm chứng thông tin; một nhà nghiên cứu có thể dùng AI hỗ trợ công việc, nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm về phương pháp, độ tin cậy của dữ liệu và tính trung thực của kết quả.
Tôi không nghĩ giải pháp phù hợp là cấm đoán công nghệ. Điều cần thiết là hướng dẫn người học sử dụng công nghệ đúng cách, hiểu rõ giới hạn và tuân thủ đạo đức học thuật. Chúng ta cần đào tạo những người biết làm chủ công nghệ và tuân thủ liêm chính khoa học chứ không phụ thuộc vào công nghệ. Trong bối cảnh ấy, người thầy càng phải đổi mới. Nếu trước đây chúng ta chú trọng truyền đạt câu trả lời, thì hôm nay cần dạy sinh viên đặt ra những câu hỏi tốt hơn, biết phản biện và đưa ra quyết định có cơ sở.
Không cần đợi làm những điều lớn lao mới có thể tạo ra giá trị
- Thưa Giáo sư, kỳ vọng dành cho giảng viên đại học ngày nay rất lớn: vừa giảng dạy tốt, vừa nghiên cứu, công bố quốc tế, sử dụng công nghệ, hội nhập và phục vụ cộng đồng. Ông có lo ngại những áp lực ấy khiến người thầy ít còn thời gian dành cho học viên, sinh viên?
- Tôi nghĩ đây là điều các nhà quản lý giáo dục cần đặc biệt quan tâm. Một giảng viên đại học phải thực hiện nhiều nhiệm vụ, nhưng chúng ta không được quên rằng người học vẫn là trung tâm của hoạt động giáo dục. Một nhà khoa học giỏi có thể truyền cảm hứng rất lớn cho học viên, sinh viên. Ngược lại, chính những câu hỏi và góc nhìn mới của người học cũng có thể khơi mở các ý tưởng nghiên cứu cho giảng viên. Vấn đề là tổ chức công việc như thế nào để các nhiệm vụ hỗ trợ lẫn nhau thay vì trở thành những áp lực riêng biệt. Tôi cho rằng nhà trường cần quan tâm đến môi trường làm việc, cơ hội phát triển nghề nghiệp, cơ chế ghi nhận đóng góp và sự kết nối giữa các thế hệ giảng viên.
Chúng ta thường nói người thầy cần truyền cảm hứng cho học viên, sinh viên, nhưng bản thân người thầy cũng cần được tạo động lực, được ghi nhận và được sống trong một môi trường học thuật tích cực. Khi giảng viên có niềm tin vào công việc và thấy được giá trị của những nỗ lực mình bỏ ra, họ sẽ có thêm năng lượng để trao truyền niềm tin ấy tới người học.
- Nếu được gửi một thông điệp tới các thế hệ giảng viên và sinh viên trường Đại học Y tế công cộng, Giáo sư muốn nói điều gì? Và với riêng ông, đâu là thành quả ý nghĩa nhất của một người thầy?
- Tôi muốn gửi lời tri ân đến các thế hệ thầy, cô đã và đang gắn bó với trường Đại học Y tế công cộng. Mỗi người có thể đóng góp theo những cách khác nhau. Có những thầy, cô được biết đến qua các công trình nghiên cứu, những chương trình đào tạo hay thành tích chuyên môn. Nhưng cũng có rất nhiều đóng góp thầm lặng, khó có thể phản ánh đầy đủ bằng các con số. Đó có thể là thời gian dành để hướng dẫn một học viên, sinh viên gặp khó khăn, sự kiên nhẫn đồng hành với một nhà khoa học trẻ hay nỗ lực không ngừng làm mới một bài giảng để đáp ứng sự thay đổi của thực tiễn. Tôi mong các thầy, cô luôn giữ được niềm tự hào nghề nghiệp, tinh thần học hỏi và sự nhiệt thành với người học. Với học viên, sinh viên, tôi muốn nhắn nhủ rằng các bạn không cần đợi đến khi làm được những điều lớn lao mới có thể tạo ra giá trị cho cộng đồng. Hãy bắt đầu từ thái độ nghiêm túc với việc học, sự trung thực trong công việc và trách nhiệm với những người xung quanh!
- Trân trọng cảm ơn GS.TS. Hoàng Văn Minh!
"Nếu hỏi thành quả lớn nhất của một người thầy là gì, tôi nghĩ không chỉ là kiến thức học viên, sinh viên được trao truyền, tiếp thu, những kỹ năng được huấn luyện hay những tấm bằng đỏ được trao, mà điều đáng quý hơn là khi người học được truyền cảm hứng để có thái độ tốt với cuộc sống, với con người. Bởi giá trị cốt lõi của giáo dục không chỉ nằm ở những gì diễn ra trong giảng đường, mà còn ở những thay đổi tốt đẹp mà người học tiếp tục tạo ra cho cộng đồng và xã hội".
GS.TS Hoàng Văn Minh
(Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng)