Thông tin cá nhân: Dễ cung cấp, khó kiểm soát
Không chỉ qua các cuộc gọi, tin nhắn, nguy cơ lộ lọt dữ liệu còn có thể xuất phát từ những hoạt động mua sắm, đăng ký dịch vụ thường ngày.
Chị Nguyễn Khánh Linh (28 tuổi, kinh doanh tại Hà Nội) cho biết, khi mua hàng, chị thường được yêu cầu cung cấp số điện thoại, ngày sinh, thậm chí thông tin căn cước công dân để đăng ký thẻ thành viên hoặc tham gia chương trình khuyến mại.
Đáng nói, chị Linh cũng thường xuyên nhận được các cuộc gọi, tin nhắn quảng cáo nhưng không biết dữ liệu của mình bị lộ từ nguồn nào.
Chị Hà Thị Chuyên (Trường THPT Đoàn Thị Điểm, Hà Nội) cho biết, bản thân từng nhận nhiều cuộc gọi, tin nhắn quảng cáo dịch vụ, thông báo trúng thưởng có dấu hiệu lừa đảo. Tình trạng này không chỉ gây phiền toái mà còn khiến chị lo ngại thông tin cá nhân bị thu thập, sử dụng trái phép.
Trước những nguy cơ đó, khi được yêu cầu cung cấp ảnh chụp căn cước công dân, mã OTP hoặc thông tin cá nhân, chị Chuyên luôn xác minh nguồn gửi, không truy cập đường link lạ và hạn chế nghe máy từ số điện thoại không rõ nguồn gốc.
Theo chị Chuyên, bên cạnh sự thận trọng của mỗi người, doanh nghiệp cũng phải có trách nhiệm bảo mật dữ liệu khách hàng và chịu xử lý nghiêm nếu để xảy ra vi phạm.
Thực tế này cho thấy, người dân có thể dễ dàng cung cấp thông tin trong nhiều giao dịch, nhưng lại khó kiểm soát dữ liệu được lưu trữ, chia sẻ và sử dụng ra sao sau đó.
Dữ liệu cá nhân trở thành nguyên liệu cho tội phạm
Từ những thông tin tưởng chừng đơn giản trong các giao dịch thường ngày, khi được thu thập và tổng hợp, dữ liệu cá nhân có thể trở thành nguồn thông tin có giá trị đối với các đối tượng phạm tội.
Theo luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TP HCM), những dữ liệu như số điện thoại, địa chỉ, nghề nghiệp khi kết hợp với lịch sử giao dịch, quan hệ gia đình, thói quen tiêu dùng có thể giúp tội phạm xây dựng hồ sơ chi tiết về từng cá nhân.
Trên cơ sở đó, các đối tượng giả danh nhân viên ngân hàng, cơ quan thuế, nhà trường hoặc người thân để đưa ra kịch bản lừa đảo phù hợp với hoàn cảnh thực tế, khiến nạn nhân mất cảnh giác và làm theo hướng dẫn chuyển tiền, cung cấp mã xác thực.
Không dừng lại ở nguy cơ bị lợi dụng để lừa đảo, việc mua bán, sử dụng dữ liệu trái phép còn có thể kéo theo những trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc. Dưới góc độ pháp luật, luật sư Hoàng Hà cho biết, Điều 7 Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 nghiêm cấm hành vi mua, bán dữ liệu cá nhân, trừ trường hợp luật có quy định khác, cũng như xử lý dữ liệu cá nhân trái pháp luật.
Nghị định 330/2026/NĐ-CP quy định, hành vi sử dụng dữ liệu cá nhân của người khác để thực hiện hành vi trái pháp luật có thể bị phạt từ 40-60 triệu đồng đối với tổ chức; hành vi mua, bán trái phép dữ liệu cá nhân có thể bị phạt từ 2-10 lần khoản thu từ vi phạm, tùy trường hợp.
Trường hợp hành vi có đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người vi phạm còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 288 Bộ luật Hình sự, với mức phạt tù cao nhất 7 năm. Nếu sử dụng dữ liệu để lừa đảo chiếm đoạt tài sản, trách nhiệm hình sự sẽ được xem xét theo tội danh tương ứng.
“Điều đáng lo ngại là dữ liệu cá nhân khi bị mua bán trái phép không chỉ xâm phạm quyền riêng tư mà còn trở thành nguyên liệu để tội phạm thực hiện những kịch bản lừa đảo ngày càng tinh vi” - luật sư Hoàng Hà nhấn mạnh.
Đặc biệt, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang khiến nguy cơ này gia tăng cả về quy mô và mức độ tinh vi. Công nghệ có thể phân tích những dữ liệu rời rạc để nhận diện hoàn cảnh, thói quen của từng người, thậm chí tạo giọng nói, hình ảnh giả nhằm đánh trúng tâm lý nạn nhân. Vì vậy, ngay cả giọng nói quen thuộc hay cuộc gọi video cũng không còn là căn cứ đủ tin cậy để xác thực danh tính.
Luật sư Hoàng Hà cho rằng, một trong những thách thức hiện nay là truy vết nguồn rò rỉ, xác định trách nhiệm và thu thập chứng cứ khi dữ liệu được chia sẻ qua nhiều nền tảng, thậm chí xuyên biên giới. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 cũng đặt ra yêu cầu bảo vệ dữ liệu trong quá trình ứng dụng AI, đồng thời phân loại rủi ro để áp dụng biện pháp phù hợp.
Chủ động bảo vệ quyền lợi khi dữ liệu bị xâm phạm
Trước những nguy cơ ngày càng phức tạp, việc nâng cao cảnh giác và chủ động bảo vệ dữ liệu cá nhân là yêu cầu đặt ra đối với mỗi người dân. Tuy nhiên, theo luật sư Hoàng Hà, khi phát hiện thông tin bị thu thập, sử dụng hoặc phát tán trái phép, người dân không nên chỉ dừng lại ở việc chặn số điện thoại hay xóa ứng dụng mà cần chủ động bảo vệ quyền lợi bằng các biện pháp pháp lý.
Cụ thể, người bị xâm phạm cần lưu giữ chứng cứ như tin nhắn, hình ảnh, đường dẫn, lịch sử giao dịch và thông tin về tổ chức, cá nhân liên quan. Đồng thời, có thể gửi yêu cầu đến đơn vị đang xử lý dữ liệu để làm rõ nguồn thu thập, mục đích sử dụng; đề nghị ngừng, hạn chế xử lý hoặc xóa dữ liệu trái phép theo quy định.
Khoản 1 Điều 4 Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 ghi nhận quyền rút lại sự đồng ý, phản đối xử lý dữ liệu, khiếu nại, tố cáo, khởi kiện và yêu cầu bồi thường thiệt hại. Trường hợp không được giải quyết thỏa đáng, người dân có thể phản ánh, tố cáo đến cơ quan có thẩm quyền, đặc biệt là cơ quan công an nếu phát hiện dấu hiệu mua bán dữ liệu trái phép, mạo danh hoặc lừa đảo.
Bên cạnh đó, về trách nhiệm dân sự, Điều 11 và Điều 584 Bộ luật Dân sự năm 2015 cho phép người bị xâm phạm yêu cầu chấm dứt hành vi, khắc phục hậu quả và bồi thường khi có đủ căn cứ. Việc bồi thường được xác định trên cơ sở thiệt hại thực tế và trách nhiệm pháp lý của các bên liên quan.
Luật sư Hoàng Hà nhấn mạnh, bảo vệ dữ liệu cá nhân không thể chỉ đặt lên vai người dân. Các tổ chức, doanh nghiệp nắm giữ thông tin phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo mật, chủ động phòng ngừa và xử lý sự cố.
Chỉ khi người dân được bảo đảm đầy đủ quyền lợi, các tổ chức nắm giữ dữ liệu thực hiện đúng trách nhiệm và hành vi vi phạm bị xử lý nghiêm, công tác bảo vệ dữ liệu cá nhân mới đạt hiệu quả thực chất.
