Hiền tài là nguyên khí quốc gia
Bồi dưỡng và trọng dụng nhân tài là truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam. Từ xa xưa, cha ông ta đã khẳng định: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia. Nguyên khí thịnh thì nước mạnh, nguyên khí suy thì nước yếu”. Phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nâng việc bồi dưỡng, trọng dụng nhân tài thành một chiến lược. Người coi nhân tài là tài sản quý của dân tộc, có vai trò đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp cách mạng.
Kế thừa tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng và Nhà nước ta luôn xác định con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển. Từ Đại hội VI đến nay, yêu cầu phát huy nhân tố con người, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, gắn đào tạo với tiến bộ khoa học - công nghệ và hội nhập quốc tế ngày càng được nhấn mạnh. Nghị quyết Đại hội XIV tiếp tục xác định phát triển nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao, là nền tảng quan trọng để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước giàu mạnh, phồn vinh.
Quan điểm này được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Các nghị quyết đều đặt con người, đặc biệt là nhân lực chất lượng cao, vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển. Bởi dù khoa học - công nghệ tiến bộ đến đâu, yếu tố quyết định khả năng tiếp nhận, làm chủ và sáng tạo công nghệ vẫn là con người.
Nghị quyết 71-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu xây dựng nền giáo dục hiện đại, gắn đào tạo với nghiên cứu khoa học và nhu cầu thực tiễn; phát triển đại học thành hạt nhân của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Mục tiêu đến năm 2030 là tỷ lệ người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật và công nghệ đạt ít nhất 35%; có ít nhất 6.000 nghiên cứu sinh và 20.000 người học các chương trình tài năng. Đây không chỉ là những chỉ tiêu về quy mô đào tạo mà còn thể hiện quyết tâm xây dựng đội ngũ trí thức, chuyên gia, nhà khoa học đủ sức đảm nhận những nhiệm vụ phát triển chiến lược.
Những năm qua, ngành giáo dục đã đạt nhiều kết quả đáng ghi nhận. Năm học 2025-2026, cả nước có khoảng 19,08 triệu học sinh phổ thông; chất lượng giáo dục đại trà và mũi nhọn tiếp tục được cải thiện. Tại các kỳ Olympic quốc tế năm 2026, học sinh Việt Nam đồng hạng Nhất toàn đoàn môn Hóa học, đồng thời duy trì vị trí trong nhóm 5-8 quốc gia dẫn đầu ở các môn Toán, Vật lý, Sinh học và Tin học.
Ở bậc đại học, hơn 90 chương trình tài năng kỹ sư, thạc sĩ STEM (4 lĩnh vực cốt lõi: Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học) được triển khai tại 23 cơ sở giáo dục đại học. Tỷ lệ sinh viên STEM nhập học năm 2026 đạt 33,6%, tiến gần mục tiêu 35% vào năm 2030. Tỷ lệ giảng viên đại học có trình độ tiến sĩ tăng lên 36,3%; số chương trình đào tạo được công nhận theo tiêu chuẩn nước ngoài đạt 755 chương trình vào tháng 7-2026. Giáo dục nghề nghiệp cũng từng bước được cơ cấu lại theo hướng hiện đại, linh hoạt, tăng cường liên thông và gắn kết với doanh nghiệp.
Giáo dục phải đi trước một bước, Chuẩn bị nhân lực cho tương lai đất nước
Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng dựa vào tri thức, công nghệ và năng suất lao động, giáo dục không thể chỉ đáp ứng nhu cầu nhân lực trước mắt mà phải chủ động chuẩn bị đội ngũ cho những lĩnh vực quyết định vị thế quốc gia trong tương lai. Định hướng này được thể hiện trong dự thảo Chiến lược phát triển giáo dục đại học do Bộ Giáo dục và Đào tạo trình Thủ tướng Chính phủ, với quan điểm coi giáo dục đại học là hạ tầng tri thức chiến lược quốc gia. Theo đó, Việt Nam hướng tới hình thành 3-5 cơ sở giáo dục đại học tinh hoa, khoảng 25-30 cơ sở trọng điểm chiến lược; phấn đấu có 8-10 trường thuộc nhóm 200 đại học hàng đầu châu Á vào năm 2030.
Việc phân tầng đại học nhằm hình thành những trung tâm đào tạo, nghiên cứu có khả năng cạnh tranh quốc tế, đồng thời phát huy thế mạnh và sứ mệnh riêng của từng cơ sở. Các trường đại học tinh hoa phải có năng lực nghiên cứu đỉnh cao, thu hút chuyên gia xuất sắc, tạo ra sản phẩm khoa học - công nghệ có giá trị và đóng góp trực tiếp cho nền kinh tế. Trong khi đó, các cơ sở khác cần tập trung đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động.
Tại buổi làm việc ngày 25-8-2026 đánh giá kết quả một năm triển khai Nghị quyết 71-NQ/TW, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh giáo dục phải đi trước một bước để chuẩn bị nguồn nhân lực và nhân tài cho tương lai đất nước. Yêu cầu đặt ra là nâng nhanh mặt bằng kỹ năng của lực lượng lao động, đào tạo nhân lực tinh hoa, nhân lực công nghệ chiến lược, đồng thời hình thành chuỗi liên kết từ dự báo nhu cầu nhân lực, tuyển sinh, đào tạo, nghiên cứu đến doanh nghiệp và việc làm. Đặc biệt, trước tác động mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), giáo dục phải chủ động thích ứng nhưng không được đánh mất bản chất. Công nghệ phải phục vụ giáo dục chứ không thay thế giáo dục. Vai trò người thầy cần chuyển từ chủ yếu truyền đạt kiến thức sang dẫn dắt tư duy, khơi dậy cảm hứng, phát hiện năng lực và bồi dưỡng nhân cách. Người học phải biết khai thác AI để mở rộng tri thức, nâng cao năng lực sáng tạo, thay vì lệ thuộc vào công nghệ và để công nghệ làm thay công việc tư duy.
Tinh thần chỉ đạo đó tiếp tục được Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh tại Hội nghị tổng kết năm học 2025-2026, triển khai nhiệm vụ năm học 2026-2027 khi yêu cầu ngành Giáo dục chuyển mạnh từ xây dựng thể chế sang tổ chức thực hiện hiệu quả, từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển, lấy kết quả thực chất làm thước đo. Giáo dục nghề nghiệp phải gắn chặt với doanh nghiệp và thị trường lao động; giáo dục đại học phải trở thành trung tâm đào tạo nhân tài, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ, tập trung vào các lĩnh vực như bán dẫn, AI, điện hạt nhân, công nghệ sinh học, vật liệu mới và năng lượng mới.
Để thực hiện mục tiêu này, trước hết cần đổi mới mạnh mẽ chương trình và phương thức đào tạo. Quyết định số 1002/QĐ-TTg ngày 24-5-2025 phê duyệt Đề án đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển công nghệ cao giai đoạn 2025-2035, định hướng đến năm 2045, đã tạo cơ sở quan trọng để chuẩn bị lực lượng lao động có trình độ chuyên môn, kỹ thuật cao. Các trường đại học cần cập nhật chương trình theo chuẩn quốc tế, tăng cường thực hành, nghiên cứu, xây dựng các chương trình kỹ sư, thạc sĩ tài năng, đáp ứng yêu cầu phát triển những ngành công nghệ chiến lược.
Cùng với đó, phải đưa doanh nghiệp và viện nghiên cứu trở thành đối tác thực chất của nhà trường. Doanh nghiệp không chỉ tiếp nhận sinh viên thực tập mà cần tham gia xây dựng chương trình, đặt hàng nghiên cứu, đồng hướng dẫn và đánh giá kết quả đào tạo. Qua đó, thu hẹp khoảng cách giữa giảng đường với thực tiễn sản xuất, giúp người học có khả năng thích ứng nhanh với môi trường làm việc.
Một yêu cầu quan trọng khác là muốn đào tạo nhân tài trước hết phải có những người thầy giỏi, những nhà khoa học có năng lực và khát vọng sáng tạo. Vì vậy, cần có chính sách đãi ngộ, thu hút chuyên gia đầu ngành, trọng dụng nhà khoa học xuất sắc, tạo điều kiện để trí thức Việt Nam ở nước ngoài đóng góp cho đất nước. Đồng thời, tăng đầu tư cho phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu, hạ tầng số và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Đầu tư cho nguồn nhân lực chất lượng cao là đầu tư cho sự trường tồn của dân tộc. Với sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị và sự đổi mới mạnh mẽ của ngành giáo dục, “nguyên khí quốc gia” sẽ ngày càng hưng thịnh, trở thành nguồn nội sinh mạnh mẽ nhất đưa đất nước vươn mình trong kỷ nguyên mới.