60 nền kinh tế bị áp mức thuế mới
Cuối tuần trước, Văn phòng đại diện thương mại Mỹ (USTR) đã công bố đợt áp thuế đối với 60 nền kinh tế theo mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974, nhằm thay thế mức thuế tạm thời 10% do Tổng thống Donald Trump áp đặt trước đó. 60 nền kinh tế, trong đó có tất cả những đối tác quan trọng nhất của Mỹ, sẽ phải chịu mức thuế từ 10% đến 12,5%. Các mức thuế mới này có hiệu lực từ ngày 24-7 theo giờ miền Đông nước Mỹ.
Theo công bố của USTR, mức thuế 10% được áp với hàng nhập từ các nước như Argentina, Bangladesh, Anh, Campuchia, Canada, Ecuador, El Salvador, Guatemala, Honduras, Ấn Độ, Indonesia, Jordan, Malaysia, Mexico... Với Liên minh châu Âu (EU), Đài Loan (Trung Quốc), Nhật Bản, Hàn Quốc và Thụy Sĩ, mức thuế mới sau khi cộng với thuế tối huệ quốc (MFN) hiện hành sẽ ra tổng là 10% hoặc 12,5%, tùy từng nền kinh tế. 38 quốc gia còn lại chịu thuế 12,5%, trong đó có Việt Nam, Trung Quốc, Philippines, Thái Lan...
Hồi tháng 2, Tòa án Tối cao Mỹ đã bác bỏ các loại thuế mà Tổng thống Donald Trump áp đặt dựa trên Đạo luật quyền hạn kinh tế khẩn cấp quốc tế (IEEPA). Sau phán quyết của Tòa án Tối cao, ông Trump đã ký sắc lệnh áp thuế nhập khẩu bổ sung 10% trong 150 ngày, viện dẫn thẩm quyền theo mục 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974. Dù vậy, thuế 10% này chỉ mang tính tạm thời và hết hiệu lực từ ngày 24-7.
Chính vì thế, trong lần áp thuế mới này, chính quyền Mỹ quay sang áp dụng mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974, một đạo luật khác với cơ chế mà phần lớn các biện pháp thuế quan trước đây mà Nhà Trắng áp dụng. Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer cho biết, từ giữa tháng 3-2026, Mỹ đã tiến hành một cuộc điều tra và phát hiện 60 nền kinh tế nói trên chưa ngăn chặn triệt để hàng hóa sản xuất bằng lao động bị cưỡng bức xâm nhập chuỗi cung ứng, gây bất lợi cho Mỹ trong cạnh tranh.
Tuy nhiên, các mức thuế mới không áp dụng đối với những mặt hàng thuộc diện miễn trừ như phân bón và một số loại nhiên liệu, hai mặt hàng này hiện đang tăng giá mạnh do diễn biến của tình hình Trung Đông, cũng như một số loại thực phẩm, ô tô và dược phẩm. Hàng hóa đã phải chịu thuế quan theo ngành, như thép và nhôm, sẽ không bị ảnh hưởng. Một số sản phẩm đáp ứng quy tắc xuất xứ trong Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada cũng được miễn thuế trên, do chuỗi cung ứng Bắc Mỹ có mức độ liên kết chặt chẽ và các sản phẩm này có hàm lượng giá trị của Mỹ cao.
Ngay sau công bố của USTR, nhiều đối tác thương mại lớn của Mỹ đã lên tiếng phản đối. EU bác bỏ cáo buộc không kiểm soát hiệu quả lao động cưỡng bức, đồng thời cho rằng khối này đã áp dụng nhiều quy định nghiêm ngặt về quyền lao động và chuỗi cung ứng. Trung Quốc phản đối và cảnh báo Mỹ không nên tiến hành một cuộc chiến thương mại. Nhật Bản bày tỏ “lấy làm tiếc” trước quyết định của Mỹ, khẳng định các doanh nghiệp nước này luôn tuân thủ các quy định thương mại quốc tế. Singapore thì gọi mức thuế 12,5% là “vô lý về mặt kinh tế”, nhấn mạnh Mỹ hiện vẫn đang đạt thặng dư thương mại với quốc đảo này.
Liên quan đến phản ứng của Việt Nam, người phát ngôn Bộ Ngoại giao đã nêu rõ quyết định của USTR chưa phản ánh đầy đủ thực tế và những nỗ lực của Việt Nam trong phòng ngừa, giảm thiểu và xóa bỏ lao động cưỡng bức, trong đó có việc cấm nhập khẩu sản phẩm có sử dụng lao động cưỡng bức. Việt Nam sẽ tiếp tục trao đổi, làm việc với phía Mỹ trên tinh thần xây dựng, hợp tác, đề nghị phía Mỹ đánh giá đầy đủ các biện pháp Việt Nam đã triển khai để điều chỉnh mức thuế áp dụng đối với hàng hóa Việt Nam phù hợp với thực tế cũng như các nỗ lực xây dựng pháp luật và thực thi của Việt Nam.
“Cuộc chiến” thuế quan còn kéo dài
Mặc dù các nền kinh tế mà Mỹ mới áp thuế hiện vẫn lựa chọn đối thoại thay vì đưa ra các biện pháp trả đũa ngay lập tức, nhưng động thái mới của Washington đang tạo sức ép nên thương mại toàn cầu. Theo giới phân tích, việc Mỹ tiếp tục sử dụng thuế quan cho thấy đây vẫn là một công cụ quan trọng trong chính sách thương mại của chính quyền Tổng thống Donald Trump.
Dù chính quyền Mỹ khẳng định kế hoạch thuế quan mới nhằm bảo vệ người lao động và tạo sân chơi công bằng hơn cho doanh nghiệp trong nước, nhiều chuyên gia cho rằng đây không phải là động lực duy nhất. Ông Ram Ben Tzion, nhà đồng sáng lập nền tảng kiểm soát chuỗi cung ứng Publican, nhận định: “Bản chất của biện pháp mới này rất ít liên quan đến lao động cưỡng bức. Đây đơn giản là một lý do mới để áp thuế thương mại”.
Không những thế, Washington cho biết còn đang điều tra riêng 16 nền kinh tế liên quan đến năng lực sản xuất công nghiệp dư thừa. Những cuộc điều tra này có thể dẫn đến việc áp thuế bổ sung, với các mức thuế khác nhau. Kết quả là Washington có thể từng bước khôi phục phần lớn hệ thống thuế quan đã bị Tòa án Tối cao Mỹ vô hiệu hóa trước đó, gây tác động lớn đến thương mại toàn cầu.
Theo ông Olu Sonola, Trưởng bộ phận kinh tế Mỹ của Fitch Ratings, nếu mức thuế được nâng trở lại tương đương giai đoạn cao điểm năm 2025, môi trường kinh doanh sẽ đối mặt với bất ổn lớn hơn, gây sức ép lên tăng trưởng và lạm phát, đặc biệt trong bối cảnh giá năng lượng vẫn ở mức cao. Việc chính sách thuế có thể được điều chỉnh nhanh chóng cũng khiến doanh nghiệp và các đối tác thương mại của Mỹ khó dự đoán.
Về khả năng tác động với Việt Nam, ông Ahmed Albayrak từ Viện Lowy cho rằng dù GDP năm 2025 của Việt Nam tăng 8,02% và FDI đạt 27,62 tỷ USD, tăng trưởng có thể giảm nếu thuế suất của Mỹ tăng lên mức 20-25%. Giày dép sẽ là ngành bị ảnh hưởng nặng nhất bởi Việt Nam chịu thuế suất 12,5%, bất lợi hơn so với các đối thủ cạnh tranh khoảng 2,5%.
Nhiều chuyên gia kinh tế thì lo ngại về tác động dài hạn của đợt áp thuế lần này của Mỹ. Khác với các biện pháp thuế quan trước đây được ban hành nhanh chóng dựa trên Đạo luật Quyền lực kinh tế khẩn cấp quốc tế (IEEPA) năm 1977 dễ bị Tòa án Tối cao vô hiệu hóa, lần này Nhà Trắng sử dụng mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 khó có thể khó bị đảo ngược hơn. Trong quá khứ, mục 301 từng được sử dụng để áp thuế đối với hàng hóa Trung Quốc trong nhiệm kỳ đầu của ông Donald Trump và đã vượt qua nhiều tranh chấp tại tòa án.
Thêm vào đó, theo ông Ahmed Albayrak từ Viện Lowy, mức thuế mới theo mục 301 là “phương án kế thừa có tính bền vững hơn so với biện pháp tạm thời theo mục 122, bởi mục 122 có giới hạn 150 ngày, còn mục 301 không có thời hạn hết hiệu lực theo luật định”. Các chuyên gia pháp lý nhận định, điều khoản này trao cho Chính phủ Mỹ phạm vi hành động khá rộng trong lĩnh vực thương mại. Đây là cơ chế cho phép Chính phủ Mỹ dễ dàng hơn trong việc tiến hành điều tra, thu thập ý kiến công chúng và áp dụng các biện pháp đáp trả đối với những hành vi thương mại mà Washington cho là gây tổn hại đến lợi ích kinh tế Mỹ. Với hàng loạt cuộc điều tra và công cụ pháp lý mới đang được triển khai, chính sách thương mại của Washington được dự báo tiếp tục biến động nhanh, khiến “cuộc chiến” thuế quan có thể còn kéo dài và tác động đến cục diện thương mại toàn cầu.
