Bài toán đào tạo nghệ thuật liên ngành cần được giải quyết thế nào?

ANTD.VN - Đằng sau sự sôi động của thị trường công nghiệp văn hóa là những nỗi trăn trở lớn từ việc đào tạo nghệ thuật liên ngành tại giảng đường. Những chia sẻ của các diễn giả tại tọa đàm "Nghệ thuật liên ngành: Kết nối thực hành sáng tạo với chiến lược đào tạo đương đại" đã gợi mở một số giải pháp mới cho giáo dục nghệ thuật.

Khi nghệ sĩ không còn làm thẩm mỹ thuần túy

Chiều 16/11, trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, tọa đàm "Nghệ thuật liên ngành: Kết nối thực hành sáng tạo với chiến lược đào tạo đương đại" đã diễn ra tại số 19 Hàng Buồm (Hà Nội).

Đặt vấn đề cho cuộc đối thoại, TS. Phạm Minh Quân, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) đã chỉ ra sự thay đổi căn bản ở người làm nghệ thuật hiện nay. Trước đây, nghệ thuật truyền thống mang tính khu biệt rõ rệt, điển hình như nhà văn gắn với ngôn từ, họa sĩ gắn với giá vẽ, sơn dầu, sơn mài. Ngày nay, ranh giới ấy đã mở rộng sang nghệ thuật sắp đặt, video art và không gian công cộng.

Đồng thời, TS. Phạm Minh Quân lưu ý cần phân biệt rõ giữa đa phương tiện và liên ngành. Trong khi đa phương tiện mới dừng ở cấp độ thao tác kỹ thuật qua việc kết hợp nhiều chất liệu như âm nhạc, sân khấu, văn chương, nghệ thuật liên ngành đòi hỏi một cấp độ tư duy phức hợp cao hơn. Đây là sự tích hợp phương pháp để biến quá trình sáng tạo thành một nghiên cứu thực thụ.

img-9071.jpg
TS. Phạm Minh Quân, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) đã chỉ ra sự thay đổi căn bản ở người làm nghệ thuật hiện nay

Trên thế giới, nghệ thuật đang giao thoa mạnh mẽ với khoa học, công nghệ và xã hội. Các nhóm thực hành như Forensic Architecture kết hợp nghệ thuật, luật pháp và kiến trúc để tái dựng hiện trường chiến sự từ dữ liệu vệ tinh, nghệ sĩ Refik Anadol dùng dữ liệu của NASA và thuật toán AI để tạo nên không gian nghệ thuật nhập vai (immersive art).

Tại Việt Nam, dòng chảy này cũng đã manh nha từ thập niên 1990 qua thực hành của các nghệ sĩ như Trương Tân, Nguyễn Minh Thành, Nguyễn Quang Huy, Nguyễn Trinh Thi với các tác phẩm video kết hợp hình ảnh, chuyển động với lưu trữ lịch sử, hay giám tuyển Nguyễn Thế Sơn kết nối nhiếp ảnh, kiến trúc và nghiên cứu đô thị.

Theo TS. Phạm Minh Quân, người nghệ sĩ đương đại đã bước ra khỏi địa hạt thẩm mỹ thuần túy để trở thành chủ thể sản xuất chính thức và thậm chí mang tính chất điều phối cộng đồng. Không còn áp đặt ý nghĩa một chiều, các tác phẩm nghệ thuật mở ra không gian mời gọi công chúng cùng đối thoại, phản tư lý thuyết và tái cấu trúc ý nghĩa tác phẩm.

Hai "sự đứt gãy" và nỗi "cô đơn" của nhiều thế hệ nghệ sĩ Việt

Sự dịch chuyển từ tư duy sáng tác đơn lẻ sang thực hành nghệ thuật liên ngành đang đặt ra thách thức trực diện cho hệ thống giáo dục tại Việt Nam. Theo TS. Phạm Minh Quân, nước ta đang chứng kiến sự bùng nổ của công nghiệp văn hóa với hơn 70.000 doanh nghiệp, 3 triệu lao động và đặt mục tiêu đóng góp 7% GDP.

Tuy nhiên, nhìn lại khâu đào tạo nguồn nhân lực, PGS.TS. Phạm Xuân Thạch, Phó Trưởng khoa Nghệ thuật và Thiết kế, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, ĐHQGHN thẳng thắn chỉ ra hai sự đứt gãy lớn của giáo dục nghệ thuật hiện nay: Đứt gãy dọc từ bậc phổ thông lên đại học và đứt gãy ngang ngay trong nội bộ đào tạo đại học.

Ở bậc trung học phổ thông (THPT), dù chương trình mới đã đưa môn Mỹ thuật và Âm nhạc vào giảng dạy nhưng thực tế lại rơi vào cảnh thiếu người dạy. Trên quy mô cả nước, bậc THPT hiện thiếu gần 2.400 giáo viên Âm nhạc (tính trung bình mỗi trường chỉ cần một giáo viên), chưa kể sự thiếu hụt trầm trọng ở môn Mỹ thuật.

Chỉ ra nút thắt vấn đề, PGS.TS. Phạm Xuân Thạch cảnh báo: "Giáo viên đào tạo nghệ thuật sẽ ngày càng thiếu và yếu". Theo ông, trước đây sinh viên tốt nghiệp các trường nghệ thuật chuyên sâu chỉ cần học thêm chứng chỉ nghiệp vụ sư phạm là có thể đi dạy. Tuy nhiên, hiện nay, quy định bắt buộc phải tốt nghiệp trường sư phạm mới được đứng lớp phổ thông. Việc đặt nặng bằng cấp sư phạm lên trước năng lực chuyên môn đã vô tình “đóng sập” cánh cửa giảng dạy của những sinh viên tài năng bước ra từ các trường mỹ thuật, âm nhạc chuyên nghiệp.

img-9106.jpg
Chỉ ra nút thắt vấn đề, PGS.TS. Phạm Xuân Thạch cảnh báo: "Giáo viên đào tạo nghệ thuật sẽ ngày càng thiếu và yếu"

Bên cạnh đó, PGS.TS. Phạm Xuân Thạch chỉ ra những khoảng trống đáng suy ngẫm trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, đó là học sinh hoàn toàn không được học về sân khấu, múa hay điện ảnh, thiếu vắng hai môn nền tảng về tư duy là Triết học và Mỹ học (môn Triết học hiện gần như bị đánh đồng với Giáo dục công dân). Đặc biệt, giáo dục phổ thông đang chỉ tập trung dạy trẻ cầm bút vẽ hay tập hát, bỏ quên việc giáo dục cách thưởng thức, nghe nhạc, xem tranh và đọc tác phẩm.

Tiếp nối trăn trở này, PGS.TS. Trần Thị An nhận định chính lỗ hổng giáo dục thẩm mỹ từ nhỏ đã tạo nên sự "cô đơn" lớn cho nhiều thế hệ nghệ sĩ Việt Nam. Bà An đưa ra dẫn chứng ở Thủ đô Paris (Pháp), trẻ mẫu giáo 3 tuổi đã được đưa vào bảo tàng xem tranh, học cách quan sát màu sắc, bố cục suốt 20 năm nên việc thưởng thức nghệ thuật trở thành nhu cầu tự thân.

img-9144.jpg
PGS.TS. Trần Thị An nhận định chính lỗ hổng giáo dục thẩm mỹ từ nhỏ đã tạo nên sự "cô đơn" lớn cho nhiều thế hệ nghệ sĩ Việt Nam

Ngược lại tại Việt Nam, nhiều khán giả vẫn xem nhạc cổ điển là "hàn lâm, sang chảnh", ví dụ điển hình như việc đi Lễ hội Thiết kế Sáng tạo 2026 chỉ dừng ở mức "check-in" lướt qua. Khi chưa có một tầng lớp công chúng biết thưởng thức nghệ thuật, bài toán kinh tế trong công nghiệp văn hóa khó có thể bứt phá. Ở bậc đại học, sự đứt gãy tiếp tục kéo dài khi hệ thống đào tạo vẫn chia tách rạch ròi giữa sáng tác và lý luận - phê bình - thực trạng khiến nhiều học viên sau đại học rơi vào tâm lý "người làm lý thuyết ngại thực hành, người làm thực hành ngại viết lý thuyết".

PGS.TS. Phạm Xuân Thạch phân tích, sự phân tách cứng nhắc này khiến người làm sáng tác dễ rơi vào lối tư duy cũ kỹ kiểu "lên núi tìm cảm hứng rồi về", trong khi người làm lý luận lại tách rời thực tiễn. Điều đáng buồn, các ngành lý luận - phê bình nghệ thuật hiện nay thường rơi vào cảnh thiếu nguồn tuyển, điểm đầu vào thấp, thậm chí bị xem là lựa chọn sau cùng khi thí sinh không đỗ các ngành thực hành như đạo diễn hay diễn xuất.

Nhìn lại lịch sử đào tạo nghệ thuật nước nhà, Nghệ sĩ, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, ĐHQGHN chỉ ra rằng ngay từ mô hình Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương cách đây một thế kỷ, tư duy liên ngành đã hiện diện rõ nét khi tích hợp cả ba ban Mỹ thuật, Kiến trúc và Thiết kế, thậm chí có cả chương trình đào tạo nghề kim hoàn kéo dài 5 năm.

Tuy nhiên, sự phân tách sau năm 1954 đã vô tình tạo ra định kiến ngăn cách giữa "nghệ sĩ hàn lâm cao cấp" và "nghệ nhân thủ công", khiến không ít họa sĩ sơn mài sau này mất đi kỹ năng làm vóc cốt lõi, thậm chí nhiều sinh viên mỹ thuật không phân biệt được tranh Đông Hồ với tranh Hàng Trống.

Đặc biệt, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn còn chỉ ra một khoảng trống nhân lực lớn của công nghiệp văn hóa Việt Nam, đó là sự thiếu vắng vị trí giám tuyển (curator) được đào tạo chính quy. Sau hơn 10 năm thực hành và đóng góp cho nhiều không gian văn hóa tại Hà Nội, ông Nguyễn Thế Sơn nhận thấy vị trí giám tuyển tại Việt Nam vẫn chưa có bất kỳ văn bản hay chứng nhận pháp lý chính thức nào, thậm chí còn xa lạ với đại đa số công chúng và giới truyền thông.

img-9137.jpg
Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn còn chỉ ra một khoảng trống nhân lực lớn của công nghiệp văn hóa Việt Nam, đó là sự thiếu vắng vị trí giám tuyển (curator) được đào tạo chính quy

Ngoài ra, theo TS. Phạm Minh Quân, quy định hiện hành theo Thông tư 09/2022/TT-BGDĐT đòi hỏi phải có Giáo sư, Phó Giáo sư đúng chuyên ngành mới được mở ngành thí điểm, tạo ra bài toán "con gà - quả trứng" cho những lĩnh vực mới như Nghệ thuật liên ngành hay Công nghiệp văn hóa.

Bên cạnh đó, làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đặt ra thách thức cấp bách cho cả người nghiên cứu và giáo viên. Trong bối cảnh các diễn đàn quốc tế về đạo đức AI và nhiều tập đoàn sáng tạo toàn cầu đã xem hiểu biết về AI là tiêu chuẩn bắt buộc đối với nhân sự tham gia dự án, giảng đường nghệ thuật trong nước vẫn đang loay hoay tìm hướng tiếp cận.

Trước băn khoăn của một khán giả về việc nhiều sản phẩm AI hiện nay mô phỏng lịch sử, trang phục cổ một cách cẩu thả và sai lệch, PGS.TS. Phạm Xuân Thạch thẳng thắn nhìn nhận xã hội không thể chối từ AI, thậm chí chỉ 1 - 2 năm tới, năng lực sử dụng AI sẽ là tiêu chí tuyển dụng bắt buộc.

Tuy nhiên, chất lượng sản phẩm AI phụ thuộc hoàn toàn vào kho dữ liệu lớn (Big Data) đầu vào. Ông cho biết ĐHQGHN đang hướng tới việc xây dựng studio quét chuyển động (Motion Capture) để số hóa các di sản trình diễn của nghệ sĩ gạo cội thành dữ liệu có bản quyền. Đồng thời, PGS.TS. Phạm Xuân Thạch cũng cảnh báo sự thiếu hụt hành lang pháp lý hiện nay có thể khiến các di sản văn hóa quốc gia bị khai thác tự do trên không gian số mà không được bảo hộ.

Những “đốm sáng” từ mô hình đại học đa ngành và di sản sống

Nhấn mạnh về hướng đi tương lai, PGS.TS. Phạm Xuân Thạch khẳng định việc thúc đẩy giáo dục nghệ thuật liên ngành không nhằm phủ định các trường đào tạo đơn ngành chuyên sâu như Học viện Âm nhạc, Đại học Mỹ thuật hay Đại học Sân khấu - Điện ảnh. Theo ông, các cơ sở đào tạo chuyên sâu này chính là "công nghệ lõi" của công nghiệp văn hóa.

Tuy nhiên, bên cạnh "công nghệ lõi", nền giáo dục cần những mô hình trường nghệ thuật nằm trong lòng đại học đa ngành, giống như chương trình viết văn nổi tiếng Iowa Writers' Workshop của Mỹ, khoa nghệ thuật tại Đại học Bắc Kinh hay Học viện Mỹ thuật Trung ương Trung Quốc (nơi đã hiện đại hóa giáo dục nghệ thuật bằng cách tích hợp nghiên cứu vào thực hành suốt hơn 20 năm qua).

img-9125.jpg
img-9089.jpg

Để tháo gỡ các điểm nghẽn hiện nay, PGS.TS. Phạm Xuân Thạch đề xuất cần đổi mới đồng bộ từ phổ thông lên đại học qua việc cập nhật bảng mã ngành quốc gia, phân bổ bình đẳng nguồn lực Nhà nước cho đào tạo nghệ thuật tại các đại học đa ngành, xây dựng khối kiến thức nền chung về mỹ học cho sinh viên sáng tác và mở rộng tuyển sinh sau đại học dựa trên năng lực thực tiễn thay vì trói buộc bởi bằng cấp đúng ngành.

Thực tế tại Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (ĐHQGHN), sự song hành giữa hai yếu tố "khoa học" và "nghệ thuật" đang dần thắp lên hy vọng qua mô hình đào tạo gắn liền nghiên cứu với thực hành trên 4 trụ cột: nghệ thuật thị giác, nghệ thuật liên ngành ứng dụng công nghệ số, văn hóa - di sản và kinh tế sáng tạo. Minh chứng rõ nét là trong tổng số 130 sự kiện của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 (sự kiện bắt đầu chuyển sang định dạng quốc tế Biennale 2 năm/ lần để nâng cao tính chuyên nghiệp và chất lượng chuyên môn), giảng viên và sinh viên của trường đã đóng góp tới khoảng 50 sự kiện.

Đưa nghệ thuật bước ra khỏi giảng đường theo phương pháp nghiên cứu dựa trên thực hành nghệ thuật (Art-based Research), Nghệ sĩ, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn nhấn mạnh rằng tác phẩm trưng bày chỉ là phần nổi cuối cùng, toàn bộ quá trình khảo cứu phía sau đều có thể xuất bản thành công trình học thuật song hành cùng luận văn.

Áp dụng tư duy đó vào bài toán đánh thức các ngôi đình phố cổ Hà Nội vốn "một tháng chỉ mở cửa hai lần để thắp hương" nếu chỉ trùng tu rồi "đóng tủ kính", ông đã đưa sinh viên trực tiếp gặp gỡ nghệ nhân Lê Đình Nghiên tại đình Nam Hương để học quy trình làm tranh Hàng Trống, hay về làng nghề Phùng Xá học dệt lụa cùng nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận.

Từ đình Hà Vĩ (số 11 Hàng Hòm, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội) là nơi thờ tổ nghề sơn Trần Lư được biến thành không gian trưng bày sơn mài đương đại, Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật 22 Hàng Buồm, 50 Đào Duy Từ,... cho đến chuỗi 12 địa điểm kết nối đình - phố - nghề và Văn Miếu - Quốc Tử Giám, di sản đã thực sự trở thành "ngôi nhà chung" và "studio mở" giúp sinh viên sáng tạo nên những tác phẩm giàu chiều sâu và giành nhiều học bổng danh giá.

dn1-4783.jpg
dn1-4763.jpg
dn1-4589.jpg
Di sản đã thực sự trở thành "ngôi nhà chung" và "studio mở" giúp sinh viên sáng tạo nên những tác phẩm giàu chiều sâu và giành nhiều học bổng danh giá

Cùng tinh thần đó, TS. Trần Hậu Yên Thế (Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, ĐHQGHN) giới thiệu những học phần mở như "Vẽ du khảo", biến hành trình điền dã thành quá trình nghiên cứu và sáng tạo. Đơn cử, từ việc tìm hiểu dấu ấn kiến trúc Đông Dương và công trình của kiến trúc sư Ernest Hébrard tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nhóm giảng viên và sinh viên đa chuyên ngành (kiến trúc, mỹ thuật, di sản,...) đã khảo sát toàn bộ đời sống thực vật tại di tích và thể hiện lại bằng ngôn ngữ đồ họa của tranh dân gian Hàng Trống, trưng bày ngay tại đình Nam Hương (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội). Ngoài ra, sinh viên của trường còn làm việc cùng các chuyên gia để thực hành nghệ thuật sinh thái từ rác thải nhựa, rèn luyện tư duy phản biện và trách nhiệm với môi trường.

dn1-4532.jpg
Nhóm giảng viên và sinh viên đa chuyên ngành (kiến trúc, mỹ thuật, di sản,...) đã khảo sát toàn bộ đời sống thực vật tại di tích và thể hiện lại bằng ngôn ngữ đồ họa của tranh dân gian Hàng Trống, trưng bày ngay tại đình Nam Hương (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội)
img-9116.jpg
TS. Trần Hậu Yên Thế (Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, ĐHQGHN) giới thiệu những học phần mở như "Du khảo", biến hành trình điền dã thành quá trình nghiên cứu và sáng tạo

Khép lại cuộc đối thoại, PGS.TS. Trần Thị An nhấn mạnh di sản không phải là "hóa thạch" bất biến của quá khứ. Đó là một thực thể sống luôn vận động cùng cộng đồng qua các lớp trầm tích văn hóa mới. Khi người nghệ sĩ đương đại biết chọn lọc và chuyển hóa chất liệu truyền thống vào ngôn ngữ mới, di sản sẽ trở thành cầu nối gửi thông điệp tới tương lai và giảng đường nghệ thuật sẽ thực sự hòa nhịp cùng hơi thở của thời đại.

Tin cùng chuyên mục

Xin chào,
Tôi là Chatbot của
An ninh Thủ đô
Hãy hỏi tôi bất kỳ điều gì bạn cần biết về
An Ninh Thủ Đô nhé. Tôi sẵn sàng hỗ trợ!
5 điểm nghẽn của Hà Nội
giải pháp xử lý điểm nghẽn của Thủ đô
50 năm Báo An ninh Thủ đô
Công an Thủ đô Anh hùng