Sự kiện nhằm hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026), Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11), Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam (23/11), Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11). Trưng bày diễn ra nhằm giới thiệu, quảng bá và tôn vinh các giá trị di sản văn hóa tiêu biểu của Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám và truyền thống hiếu học, khoa bảng của vùng đất Sơn Tây.
Phát biểu tại sự kiện, ông Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc của Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết Trưng bày chuyên đề “Quốc Tử Giám Thăng Long (1076 - 2026) với truyền thống hiếu học Sơn Tây” được tổ chức với mong muốn giới thiệu, làm sáng tỏ hơn những giá trị lịch sử, văn hóa qua hệ thống tư liệu và hình ảnh, tập trung giới thiệu hành trình 950 năm Quốc Tử Giám Thăng Long; truyền thống giáo dục, khoa cử Sơn Tây.
“Bên cạnh những nội dung giới thiệu lịch sử, trưng bày còn có các hoạt động trải nghiệm văn hóa truyền thống, giúp công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, có thêm cơ hội tìm hiểu về nền giáo dục khoa cử xưa, cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của tri thức, của việc học và truyền thống tôn sư trọng đạo” - ông Nguyễn Văn Tú nói thêm.
Là trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam, trong hơn 700 năm tồn tại, Quốc Tử Giám Thăng Long đã quy tụ đội ngũ danh sư có tâm, có tài như Tư nghiệp Chu Văn An, Tế tửu Nguyễn Trực, Tế tửu Phùng Khắc Khoan, Tư nghiệp Nguyễn Bá Lân… Những nhà giáo mẫu mực đó đã bồi dưỡng nên hàng nghìn bậc đại khoa, hiền tài cho đất nước. Những tên tuổi ấy góp phần khẳng định vị trí của Quốc Tử Giám trong nền giáo dục khoa cử thời trung đại.
Gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của Văn Miếu - Quốc Tử Giám là những danh nhân như các vua Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Lê Thánh Tông và Tư nghiệp Quốc Tử Giám Chu Văn An. Hiện nay, di tích còn lưu giữ 82 bia Tiến sĩ triều Lê - Mạc, được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới, khắc ghi tên tuổi những người đỗ đại khoa trong các kỳ thi từ năm 1442 đến năm 1779, là “pho sử đá” cung cấp thông tin quan trọng về lịch sử giáo dục và khoa cử Việt Nam thời quân chủ.
Từ câu chuyện về Quốc Tử Giám Thăng Long, trưng bày giới thiệu truyền thống khoa bảng của Sơn Tây - vùng đất thuộc xứ Đoài. Phạm vi địa danh Sơn Tây được xác định trên bản đồ năm 1909 và năm 1940, vùng đất có 70 người đỗ đại khoa, trong đó 40 người đỗ Tiến sĩ được khắc tên trên bia tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Nhiều nhà khoa bảng người Sơn Tây từng đảm nhiệm công việc giảng dạy, quản lý tại Quốc Tử Giám như Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Bá Lân, Phan Cận và Nguyễn Quý Hiển. Trưng bày cũng giới thiệu các Giám sinh người Sơn Tây từng học tại Quốc Tử Giám như Nguyễn Thì Lượng, Phan Nhuệ…
Cùng với Quốc Tử Giám, hệ thống giáo dục ở Sơn Tây thời quân chủ bao gồm trường công và trường tư. Bên cạnh trường công từ cấp tỉnh đến huyện, những lớp học do các nhà Nho, người đỗ đạt như Nguyễn Trực, Phan Huy Chú, Phan Huy Vịnh, … mở tại các làng xã đã góp phần phổ biến chữ nghĩa, giảng dạy kinh sách và duy trì việc học trong cộng đồng.
Truyền thống hiếu học của Sơn Tây còn nổi bật bởi các dòng họ có nhiều thế hệ đỗ đạt như họ Phan Huy ở Sài Sơn, họ Lê ở Mai Trai, họ Kiều ở Đông Sàng và họ Đỗ ở Hương Ngải. Trong đó, dòng họ Phan Huy ở Sài Sơn nổi danh về khoa bảng và văn chương thời Lê Trung hưng. Nơi đây đã sản sinh nhiều danh nhân kiệt xuất như Giang Văn Minh, Kiều Phú, Lê Anh Tuấn, Nguyễn Nham... Đáng chú ý, nhà khoa bảng Nguyễn Nham chính là người soạn văn bia Đề danh Tiến sĩ cho các khoa thi năm 1664, 1680, 1694 và 1710. Ngày nay, các di tích Nho học như Văn miếu Sơn Tây, Văn chỉ Đông Sàng, Thế Trụ, Hương Ngải, Phùng Xá …vẫn được chính quyền và nhân dân địa phương quan tâm bảo tồn, phát huy giá trị.
Trưng bày chuyên đề “Quốc Tử Giám Thăng Long (1076 -2026) với truyền thống hiếu học Sơn Tây” mang đến cho công chúng cái nhìn toàn diện về mối liên hệ giữa trường Quốc học ở Thăng Long với giáo dục địa phương. Đây cũng là dịp ý nghĩa để kết nối, nâng cao nhận thức của cộng đồng trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, góp phần tăng cường sự gắn kết di sản giữa đất kinh kỳ và vùng đất Sơn Tây.
