Đi tìm Hà Nội từ những điều nhỏ bé
- Phóng viên: Anh viết về Hà Nội cũng khá lâu rồi. Có lúc nào anh thấy mình viết mãi mà vẫn chưa thể chạm đến một Hà Nội trọn vẹn không và điều gì ở thành phố này thôi thúc anh vẫn muốn ngồi lại để viết tiếp?
- Nhà văn Nguyễn Trương Quý: Có lẽ bởi Hà Nội là một thực thể không bao giờ đứng yên. Có nhiều cách để tiếp cận một thành phố, có thể đi vòng quanh, đi xuyên qua, nhìn theo từng lớp không gian, từng hệ thống tầng nấc... nhưng kiểu gì cũng vẫn còn những điều mình chưa chạm tới. Có những nơi mình đã đi qua, tưởng như đã hiểu rồi, nhưng một thời gian sau quay lại thì nó đã khác. Chính mình cũng khác, cách nhìn cũng khác. Vì thế, có những thứ hôm nay mình khám phá được nhưng ngày mai lại thấy một điều mới. Quá trình ấy buộc người viết phải trở đi trở lại với thành phố.
Tôi cũng nghĩ không gian sống văn hóa không giống một bảo tàng, nơi mọi thứ được đóng lại và chỉ cần kể lại những gì đã có là xong. Nó sinh động hơn rất nhiều, từ câu chuyện đời thường, đặc điểm của một cộng đồng, cách con người xác định mình trong không gian sống cho đến quan hệ giữa con người với thiên nhiên, với cộng đồng xung quanh. Những điều ấy giúp chúng ta trả lời một câu hỏi quan trọng hơn, đó là bản chất cuộc sống ở đây là gì và con người ứng xử thế nào với cuộc sống ấy. Với tôi, việc tìm hiểu Hà Nội cũng là một cách tìm kiếm những lời giải cho cách sống của con người với môi trường xung quanh mình.
- Trong những trang viết của anh, người đọc thường bắt gặp những điều rất nhỏ như một hàng quán, một khu chợ, món ăn, cách người ta giao tiếp với nhau... Vì sao anh đặc biệt chú ý đến những thứ nhỏ bé ấy?
- Tôi nghĩ những thứ nhỏ bé trong đời thường lại là những thứ bền bỉ. Chúng xuất phát từ sự chia sẻ trong một không gian văn hóa chung của rất nhiều người trong cộng đồng. Việt Nam có những dấu vết rất sâu của nguồn cội làng xã, phong tục, những lớp huyền thoại và ký ức cộng đồng. Những biến đổi của đời sống hôm nay vẫn diễn ra trên một nền tảng chung như thế.
Tôi từng chia sẻ với các bạn trẻ rằng Hà Nội có tính cộng đồng khá cao và đó là một đặc trưng đáng chú ý. Ở nhiều đô thị hiện đại phương Tây, con người có thể ít có cơ hội chạm vào nhau hơn. Họ mua hàng trong cửa hàng tiện lợi, siêu thị, sử dụng những phương tiện giao thông được quy chuẩn, thanh toán bằng thẻ hoặc ứng dụng rồi đi ra. Những tiếp xúc trực tiếp vì thế có thể ít đi. Còn ở Hà Nội, người ta vẫn thích ra chợ mua mớ rau, con cá, ngày Rằm với mồng Một vẫn đi chợ, vẫn gặp người bán quen, rồi hỏi thăm nhau về gia đình, sức khỏe, những vui buồn trong cuộc sống. Những giao tiếp tưởng như rất nhỏ ấy tạo nên sự kết nối. Nghe có vẻ chưa hẳn phù hợp với hình dung về một đô thị văn minh, trật tự, nhưng nó vẫn tồn tại như một lẽ tự nhiên. Và tôi nghĩ cần phải trả lời câu hỏi rằng điều gì khiến một cách sống như vậy vẫn tồn tại, điều gì khiến người ta muốn sống cùng nhau lâu dài như thế.
Hà Nội như một “tiểu vũ trụ” rất độc đáo
- Nhưng những điều nhỏ bé như vậy rất dễ bị đánh đồng với sự vụn vặt. Anh phân biệt hai khái niệm này thế nào?
- Điều gì là vụn vặt còn phụ thuộc vào suy nghĩ và góc nhìn của mỗi người. Nhiều khi chúng ta mặc định rằng những gì vĩ mô, to lớn mới có giá trị. Nhưng ở một chừng mực nào đó, mọi thứ đều có vị trí của nó trong sự vận hành chung. Tôi xem Hà Nội như một “tiểu vũ trụ” rất độc đáo, đáng để quan sát kỹ. Có thể đây chưa phải một đô thị lúc nào cũng mượt mà, lộng lẫy, hào nhoáng, nhưng lại là một nơi khiến người ta thấy thú vị. Tôi thậm chí nghĩ tạo ra một đô thị hào nhoáng có khi không khó bằng tạo ra một đô thị thú vị. Thế nào là thú vị lại phụ thuộc vào mức độ trải nghiệm, khả năng đón nhận và tiếp thu của mỗi người.
Một cô gái đẹp theo chuẩn mực Hoa hậu chưa chắc đã có duyên bằng một cô gái khéo léo, thông minh, có cách giao tiếp lịch lãm và thú vị. Đô thị cũng vậy. Có rất nhiều mô hình, tiêu chuẩn và tư vấn để tham chiếu, nhưng cuối cùng vẫn cần những khoảng lặng, những thứ khiến con người thực sự muốn sống trong đó. Hà Nội từng là một thành phố gắn rất chặt với thiên nhiên. Khi còn nhỏ, chúng ta quen với tiếng ễnh ương, ao chuôm, sông nước, cây cối hai bên đường đi học, chim chóc, lá cây... Đó là một diện mạo Hà Nội mà thế hệ sau có thể không còn trải nghiệm theo cách ấy nữa. Trước đây, thành phố dựa nhiều vào hình thể tự nhiên xung quanh. Con người sống dựa vào những thứ rất cụ thể như con cá mùa nước, mớ rau, bát bún ốc từ những con ốc quanh đó, cốm làng Vòng... Mùa nào thức nấy. Đời sống và thiên nhiên không tách rời nhau.
- Có hình ảnh hay công trình nào từng khiến anh thay đổi cách nhìn về Hà Nội không?
- Tôi đã đi nhiều nơi, sống trong nhiều không gian và thấy rằng những gì Hà Nội có không phải lúc nào cũng khiến người ta choáng ngợp. Nhưng có một ký ức từ khi còn bé mà tôi nhớ mãi. Những năm 1980, có lần tôi đi lên khu phố cổ và thấy một Hà Nội rất hoang vắng. Lá vàng, lá đỏ rụng đầy trên vỉa hè, đầu hồi những ngôi nhà mái ngói liêu xiêu. Sau này, khi cầm một cuốn sách in những bức tranh khổ lớn của danh họa Bùi Xuân Phái, tôi lại sửng sốt lần thứ hai. Tôi nhìn thấy trong tranh những ngôi nhà từng tồn tại ở Hà Nội mà mình không thể hình dung rằng thành phố đã từng có một diện mạo như thế. Những bức tường cũ xây cao, những mái ngói, những ô cửa nhỏ nhìn ra phố ở tầng trên, phía dưới là cửa lùa bằng gỗ để mở ra bán hàng... Lúc ấy, tôi có cảm giác như gặp lại một dĩ vãng mà mình từng nhìn thấy nhưng đã quên mất. Những hình ảnh như thế đã ở lại rất lâu. Một dòng sông chảy qua thành phố, một mặt nước, một cây cầu cũ mang dấu tích thời gian, một mặt hồ yên ả... cũng đều có khả năng trở thành những ký ức như vậy.
Một Hà Nội luôn vận động
- Nếu bỏ qua những biểu tượng quen thuộc như phố cổ, hồ Gươm, cầu Long Biên… thì theo anh đâu là những dấu hiệu để nhận ra Hà Nội hôm nay?
- Có lẽ đó là phong tục, phong cách sống và những cách ứng xử đã hình thành từ lâu. Nhìn vào những khu đô thị mới xuất hiện khoảng 20 năm trở lại đây, giữa những tòa nhà cao tầng, người ta vẫn dễ dàng bắt gặp phở Lý Quốc Sư, bún chả Hàng Mành, phở gà phố cổ, xôi Phú Thượng, giò chả Ước Lễ... Tức là người ta đã mang những đặc trưng quen thuộc ấy vào không gian sống mới. Rõ ràng chúng ta không dễ dàng quên gốc rễ của một lối sống văn hóa đã hình thành và tồn tại qua nhiều thế hệ. Ngay cả một tòa tháp ở Hà Đông cũng có thể mang tên Hồ Gươm Plaza. Đó là những câu chuyện rất thú vị về bản sắc. Tôi nghĩ cộng đồng Hà Nội cũng có khả năng tạo ra sự kết nối rất nhanh. Trong thời gian Covid-19, chẳng hạn, từng có những nhóm cư dân trao đổi, mua bán và hỗ trợ lẫn nhau trong nội bộ khu dân cư. Những mạng lưới như vậy cho thấy tính cộng đồng vẫn có khả năng phát huy ngay trong những không gian đô thị mới.
- Anh từng gọi Hà Nội là một “chiến địa văn hóa”. Với anh, từ “chiến địa” ở đây nên được hiểu như thế nào khi thành phố luôn có sự giao thoa giữa những giá trị cũ và mới, giữa nhiều lối sống và cách nghĩ khác nhau?
- “Chiến địa” ở đây không mang nghĩa bạo lực mà là sự cạnh tranh, sự tìm kiếm ưu thế của những xu hướng muốn dẫn dắt đời sống. Ở một nghĩa nào đó, sự va chạm cũng là lực đẩy để mọi thứ tiếp tục tiến lên. Nếu không có va chạm, tất cả có thể sẽ đứng yên. Đôi khi những sự chủ động va chạm còn kích thích sự phát triển và làm thay đổi những gì đang trì trệ. Hà Nội có sự đa dạng về cách biểu đạt, suy nghĩ và những giá trị đã tồn tại. Có người thích uống nước chè, trà đá, cũng có người thích uống cà phê pha máy. Không thể bắt tất cả mọi người phải uống một kiểu. Tôi nghĩ có thể hiểu “chiến địa văn hóa” đơn giản hơn là sự đa dạng và cạnh tranh giữa nhiều cách sống, nhiều hệ giá trị. Hà Nội từng là một “chiến địa” theo nghĩa đen trong thời chiến, nhưng trong đời sống hôm nay, văn hóa có thể trở thành tác nhân dẫn dắt những thay đổi ấy.
- Anh vừa yêu cái cũ vừa có vẻ khá cởi mở với những xu hướng mới. Có bao giờ anh lo rằng một Hà Nội mới sẽ làm mất đi Hà Nội mà mình từng biết hay không?
- Nhà thơ Xuân Diệu có một câu thơ rất hay: “Cái bay không đợi cái trôi. Từ tôi phút ấy sang tôi phút này”. Vậy đấy, có bao giờ “cái bây giờ” tồn tại mãi đâu. Thế hệ hôm nay có những nét sinh hoạt văn hóa khác thế hệ trước là điều đương nhiên. Nhưng mỗi xã hội vẫn cần bảo vệ những cốt lõi văn hóa mang tính nhân văn. Điều đó rất quan trọng, bởi nếu chúng ta không giữ lại những gì của quá khứ một cách hợp lý thì sau này không biết chúng ta sẽ định nghĩa mình như thế nào.
Điều quan trọng là phải khảo lại những di sản mình đang mang trên vai. Tôi nghĩ những tranh luận quanh việc phục dựng Điện Kính Thiên cũng cho thấy việc tái hiện quá khứ không bao giờ đơn giản. Không thể lúc nào cũng có được hình hài chính xác tuyệt đối như nó vốn có, mà luôn cần một sự dung hợp nhất định. Giá trị của giới trẻ hôm nay cũng vậy. Họ phải được tiếp xúc với di sản, nhưng họ sẽ cảm nhận nó theo cách của thế hệ mình.
- Viết về Hà Nội rất dễ rơi vào hoài niệm. Anh làm thế nào để tránh sa vào điều đó?
- Muốn nói về một vấn đề, người viết cũng cần có những khảo cứu, nghiên cứu, tức là phải chuẩn bị kiến thức. Nếu chỉ nhìn thấy hiện tượng bề mặt thì mình chỉ ghi lại được lớp phù du ở trên cùng. Còn muốn hiểu cơ chế vận hành của nó thì phải có kiến thức và sự trao đổi. Với giới trẻ, muốn thuyết phục họ thì người viết cũng không được nản chí. Và quan trọng là phải tiếp cận Hà Nội một cách thoải mái. Hà Nội vẫn luôn có sức hút riêng, vẫn có rất nhiều thứ để người ta tìm đến và muốn ở lại. Nếu không có những điều ấy, làm sao người ta cứ đổ về đây, đông đến mức đường phố nhiều khi còn tắc nghẽn đúng không nào (Cười).
- Cảm ơn những chia sẻ của anh!
