Họ lướt qua, họ thấy sai, nhưng không nói. Họ hiểu vấn đề, nhưng không phản biện. Và chính sự im lặng đó, tưởng như là lựa chọn an toàn, lại đang trở thành một trong những nguy cơ lớn nhất đối với việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên số.
Chúng ta đang sống trong một thời đại mà thông tin không còn khan hiếm, ngược lại, dư thừa đến mức hỗn loạn. Chỉ với một thiết bị điện tử thông minh, mỗi người có thể tiếp cận hàng nghìn nguồn tin mỗi ngày. Chưa bao giờ con người kết nối với thế giới nhanh như hiện nay. Nhưng cũng chưa bao giờ ranh giới giữa đúng và sai, thật và giả, tích cực và độc hại lại trở nên mong manh như vậy.
Nhiều năm trước đây, việc tiếp cận thông tin thường đi qua những “cánh cổng kiểm chứng” tương đối rõ ràng. Một bài báo phải qua biên tập, một chương trình phát sóng phải qua kiểm duyệt, một quan điểm xã hội muốn lan rộng thường cần thời gian dài để được thảo luận và kiểm chứng. Nhưng ngày nay, chỉ cần có một tài khoản mạng xã hội, bất kỳ ai cũng có thể trở thành “người phát ngôn”, “nhà phân tích”, thậm chí là “người dẫn dắt dư luận”.
Vấn đề nằm ở chỗ, mạng xã hội không vận hành bằng tiêu chí đúng - sai, mà vận hành bằng sự chú ý. Nội dung càng gây tranh cãi, càng cực đoan, càng kích thích cảm xúc thì càng dễ được lan truyền. Một thông tin sai lệch nhưng giật gân đôi khi có sức lan tỏa mạnh hơn hàng chục bài phân tích chính xác mà khô khan. Trong môi trường ấy, sự thật, nếu không đủ nhanh, đủ hấp dẫn và đủ tiếng nói để bảo vệ, thì nó rất dễ bị nhấn chìm.
Thực tế cho thấy, nhiều người trẻ hiện nay đang sống trong một “ma trận thông tin” phức tạp. Mỗi ngày, họ tiếp nhận vô số luồng quan điểm trái chiều về lịch sử, chính trị, văn hoá, đạo đức, lối sống và cả niềm tin xã hội. Chỉ cần vài phút lướt mạng, một người có thể đi từ một video truyền cảm hứng sang một nội dung độc hại, từ một bài phân tích đúng đắn sang một luận điệu xuyên tạc được ngụy trang dưới hình thức hài hước hoặc “góc nhìn cá nhân”.
Nhưng điều đáng lo ngại không nằm ở việc thông tin sai xuất hiện. Bởi trong bất kỳ thời đại nào, cái sai cũng tồn tại. Đáng lo nhất là nhiều người trẻ đang tiếp nhận thông tin mà thiếu khả năng kiểm chứng, thiếu nền tảng để phân tích và thiếu cả sự kiên nhẫn để đi đến tận cùng sự thật.
Trong tham luận tại Hội thảo Khoa học cấp quốc gia với chủ đề “Văn hoá, đạo đức, pháp lý của nội dung truyền thông số trên mạng xã hội ở Việt Nam hiện nay” do Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Học viện Cảnh sát nhân dân/Bộ Công an phối hợp tổ chức vào ngày 31/5/2024 tại Hà Nội, Trung tướng, PGS.TS Phan Xuân Tuy - Giám đốc Học viện Chính trị Công an nhân dân đã nhận định: “Truyền thông số và mạng xã hội không chỉ mang lại những tiện ích mới mẻ mà còn đặt ra nhiều thách thức về văn hóa và đạo đức”[4]. Có thể nói, nhận định này phản ánh đúng thực trạng xã hội hiện nay, khi không gian mạng đã trở thành một “mặt trận mềm” nhưng có sức ảnh hưởng rất lớn đến nhận thức cộng đồng.
Đối với thanh niên, tác động ấy càng sâu sắc hơn. Bởi đây là thế hệ lớn lên cùng Internet, hình thành tư duy trong môi trường số và dành phần lớn thời gian giao tiếp, tiếp nhận thông tin trên các nền tảng trực tuyến. Nếu không có đủ bản lĩnh và nền tảng nhận thức, họ rất dễ bị cuốn theo những trào lưu lệch chuẩn, những quan điểm cực đoan hoặc những thông tin xuyên tạc được ngụy trang tinh vi.
Nhiều nội dung sai lệch hiện nay không còn xuất hiện theo kiểu công khai, trực diện như trước. Chúng được lồng ghép dưới hình thức đời thường hơn, như một trào lưu giải trí, một đoạn cắt ngắn thiếu bối cảnh, một câu chuyện cá nhân được kể theo hướng dẫn dắt cảm xúc, hay thậm chí là những bình luận tưởng chừng vô thưởng vô phạt. Chính sự mềm mại và tinh vi ấy khiến nhiều người tiếp nhận mà không nhận ra mình đang bị tác động.
Điển hình như trào lưu tạo video với nhạc nền chế bài thơ “Lượm” trên nền tảng mạng xã hội TikTok. Một số video còn đi kèm hình ảnh phản cảm, lố lăng, làm sai lệch ý nghĩa lịch sử của hình tượng người thiếu niên giao liên trong thời kỳ kháng chiến. Đáng buồn là những video này còn thu hút được lượng lớn người xem và bắt chước [5].
Không gian mạng hôm nay vì thế không đơn thuần là nơi giải trí hay giao tiếp, mà là nơi hình thành nhận thức, nơi tác động đến niềm tin, và đôi khi là nơi định hình cả hệ giá trị của một thế hệ.
Trong bối cảnh ấy, cuộc chiến bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không còn chỉ diễn ra trên các diễn đàn chính trị hay học thuật, mà đã đi vào từng dòng trạng thái, từng video và từng cú nhấn chia sẻ. Đó là một cuộc chiến không tiếng súng, nhưng lại có sức ảnh hưởng sâu rộng đến nhận thức và niềm tin xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ. Nhưng điều đáng sợ nhất là khi trong cuộc chiến đó, những người hiểu đúng lại chọn cách im lặng.
Nhiều người cho rằng nguy cơ lớn nhất hiện nay là sự lan truyền của các thông tin xấu độc, các luận điệu xuyên tạc hoặc những quan điểm lệch chuẩn trên mạng xã hội. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Bởi lẽ, thông tin sai chỉ thực sự nguy hiểm khi nó không bị phản biện.
Một thông tin sai, nếu ngay lập tức được phản biện bằng lập luận rõ ràng và tiếng nói có trách nhiệm, sẽ khó có thể tồn tại lâu dài. Nhưng nếu thông tin đó xuất hiện trong một môi trường mà số đông im lặng, nơi những người hiểu rõ vấn đề đều chọn đứng ngoài, thì cái sai sẽ có cơ hội lặp đi lặp lại cho đến khi nó dần trở thành “một phần của sự thật”.
Lịch sử xã hội cho thấy, rất nhiều lệch lạc bắt đầu không phải vì cái sai quá mạnh, mà vì cái đúng quá yếu ớt. Và cái đúng yếu ớt nhất khi nó không được nói ra. Chủ nghĩa phát xít từng lớn mạnh không chỉ vì những kẻ cực đoan quá quyết liệt, mà còn vì rất nhiều người hiểu rõ nguy cơ nhưng chọn đứng ngoài, cho rằng đó không phải trách nhiệm của mình.
Có một thực tế đáng suy nghĩ hiện nay là nhiều người trẻ nhìn thấy thông tin sai lệch nhưng họ chọn bỏ qua. Họ không đồng tình, nhưng cũng không phản biện. Họ nhận ra vấn đề, nhưng không muốn lên tiếng vì sợ tranh cãi, sợ bị công kích, sợ trở thành mục tiêu của đám đông trên mạng. Dần dần, im lặng trở thành một phản xạ phổ biến.
Nhiều người tự trấn an mình rằng: “Một mình mình nói cũng không thay đổi được gì”. Nhưng vấn đề là hàng triệu người đều nghĩ như vậy.
Khi một người im lặng, có thể đó chỉ là lựa chọn cá nhân. Nhưng khi số đông cùng im lặng, nó trở thành một khoảng trống nguy hiểm, khoảng trống của sự thật không được bảo vệ. Và trong khoảng trống ấy, những quan điểm sai lệch sẽ có cơ hội phát triển.
Có những video xuyên tạc lịch sử thu hút hàng trăm nghìn lượt xem nhưng gần như không có phản biện đủ chiều sâu. Có những phát ngôn lệch chuẩn về đạo đức, văn hoá, chính trị được chia sẻ rộng rãi chỉ vì chúng đánh trúng tâm lý tò mò hoặc cảm xúc đám đông. Trong khi đó, nhiều người hiểu đúng lại chỉ lặng lẽ lướt qua.
Sự im lặng ấy thoạt nhìn có vẻ vô hại. Nhưng thực chất, nó đang tạo ra một hiệu ứng rất nguy hiểm: hiệu ứng mặc định.
Khi một quan điểm sai được lặp lại quá nhiều mà không bị phản biện, người ta bắt đầu tin rằng đó là điều đúng, hoặc ít nhất là “cũng có lý”. Theo thời gian, cái sai không còn bị nhìn nhận như một điều bất thường nữa, mà dần trở thành một phần của dư luận xã hội. Đó chính là cách mà nhiều lệch chuẩn nhận thức hình thành.
Điều đáng lo ngại hơn là trong môi trường số hiện nay, tốc độ lan truyền luôn nhanh hơn tốc độ kiểm chứng. Một nội dung độc hại có thể tiếp cận hàng triệu người chỉ trong vài giờ, trong khi việc phản biện cần thời gian, kiến thức và trách nhiệm. Nếu những người hiểu đúng không chủ động lên tiếng, khoảng trống ấy sẽ nhanh chóng bị lấp đầy bởi cảm xúc cực đoan, suy diễn phiến diện và những quan điểm thiếu căn cứ.
Sự im lặng của người đúng vì thế không còn là sự trung lập, mà là sự từ bỏ trách nhiệm. Trong nhiều trường hợp, nó vô tình trở thành một dạng tiếp tay cho cái sai. Có thể không ai cố ý dung túng cho thông tin lệch lạc, nhưng trong một cuộc chiến tư tưởng, từ bỏ trách nhiệm đồng nghĩa với việc nhường “trận địa” cho cái sai phát triển. Đây chính là điều khiến cuộc chiến tư tưởng trong thời đại số trở nên đặc biệt phức tạp. Bởi đối thủ không chỉ là các thông tin sai lệch hữu hình, mà còn là tâm lý thờ ơ, né tránh và vô cảm của những người đáng lẽ phải lên tiếng.
Thông thường, xã hội thường chú ý đến những tiếng nói công khai chống đối hoặc những nội dung xuyên tạc trực diện. Nhưng thực tế cho thấy, điều nguy hiểm hơn nhiều lại là sự thờ ơ. Một người chống đối ít nhất vẫn bộc lộ quan điểm rõ ràng. Nhưng một người thờ ơ thì đứng ngoài tất cả. Họ không quan tâm điều gì đúng hay sai. Họ không muốn tìm hiểu sâu vấn đề. Họ chọn cách sống trong “vùng an toàn thông tin”, nơi mọi thứ chỉ dừng lại ở mức giải trí, cảm xúc cá nhân hoặc những mối bận tâm ngắn hạn. Và sự thờ ơ ấy đang trở thành một trạng thái đáng lo ngại trong một bộ phận người dân.
Nhiều người dành rất nhiều thời gian để cập nhật xu hướng, theo dõi các trào lưu trên mạng xã hội, nhưng lại rất ít quan tâm đến những vấn đề liên quan đến trách nhiệm công dân, lịch sử dân tộc hoặc những giá trị nền tảng của xã hội. Không ít người cho rằng các vấn đề tư tưởng, chính trị là điều gì đó xa vời với cuộc sống cá nhân. Nhưng thực tế, không ai có thể tách rời khỏi môi trường xã hội mà mình đang sống.
Nhận thức của mỗi cá nhân không chỉ ảnh hưởng đến bản thân họ, mà còn góp phần định hình nhận thức chung của cộng đồng. Một xã hội mà số đông thờ ơ sẽ là mảnh đất rất dễ để thông tin sai lệch phát triển. Bởi khi không còn những tiếng nói đủ tỉnh táo để đặt câu hỏi, phân tích và phản biện, dư luận sẽ bị dẫn dắt bởi cảm xúc nhất thời.
Đáng nói hơn, sự thờ ơ được hình thành từ việc con người dần quen với trạng thái “không liên quan đến mình”. Một thông tin sai lệch xuất hiện, họ bỏ qua. Một luận điệu xuyên tạc lan truyền, họ không quan tâm. Một giá trị đạo đức bị bóp méo, họ coi đó chỉ là “quan điểm cá nhân”. Lâu dần, khả năng phản ứng trước cái sai bị bào mòn.
Đối với thế hệ trẻ, sự thờ ơ càng nguy hiểm hơn vì đây là lực lượng tương lai của đất nước. Một thế hệ thiếu trách nhiệm với những vấn đề chung sẽ khó có thể trở thành lực lượng đủ bản lĩnh để bảo vệ các giá trị nền tảng. Thế hệ trẻ hiện nay nhanh nhạy và có khả năng tiếp cận tri thức rộng mở hơn nhiều các thế hệ trước. Nhưng giữa một môi trường thông tin quá hỗn loạn, điều họ thiếu đôi khi không phải kiến thức, mà là chiều sâu nhận thức và tinh thần trách nhiệm xã hội. Một người có thể biết rất nhiều điều, nhưng nếu không quan tâm đến điều đúng sai, tri thức ấy cũng khó tạo ra giá trị tích cực.
Vì vậy, cuộc chiến tư tưởng hiện nay không chỉ là cuộc chiến chống lại các thông tin xuyên tạc, mà còn là cuộc chiến chống lại sự thờ ơ. Bởi một xã hội chỉ thực sự mạnh khi con người không vô cảm trước những lệch lạc đang diễn ra quanh mình.
Nếu ví nền tảng tư tưởng của một quốc gia như sức đề kháng của một cơ thể sống, thì mỗi cá nhân chính là một “tế bào” góp phần tạo nên hệ miễn dịch chung ấy. Một xã hội có “hệ miễn dịch” vững vàng là xã hội mà ở đó, người dân đủ tỉnh táo để nhận diện thông tin sai, đủ bản lĩnh để phản biện và đủ trách nhiệm để bảo vệ những giá trị đúng đắn. Ngược lại, khi người hiểu đúng lại chọn im lặng, hệ miễn dịch đó sẽ dần suy yếu. Sự suy yếu ấy âm thầm, chậm rãi nhưng dai dẳng.
Ban đầu, người ta im lặng vì nghĩ rằng một vài thông tin sai cũng không quá nghiêm trọng. Sau đó, họ quen với việc đứng ngoài các vấn đề xã hội. Lâu dần, thái độ thờ ơ trở thành trạng thái phổ biến. Khi ấy, cái sai không còn gặp nhiều phản kháng nữa. Thật ra, một xã hội nguy hiểm không phải là xã hội có nhiều tranh luận, mà là xã hội mà người đúng không còn muốn tranh luận nữa.
Ngoài ra, sự im lặng nhiều khi cũng phản ánh một vấn đề sâu xa hơn, đó là sự thiếu tự tin trong nhận thức.
Con người hiện nay tiếp cận rất nhiều thông tin nhưng lại thiếu khả năng hệ thống hoá kiến thức. Họ biết nhiều thứ, nhưng hiểu không sâu. Họ đọc rất nhanh, xem rất nhiều, nhưng ít khi dành thời gian kiểm chứng hoặc đào sâu vấn đề. Điều đó dẫn đến trạng thái phổ biến là “biết nhưng không chắc”, “hiểu nhưng không sâu”. Vì không chắc, họ sợ mình nói sai. Vì sợ sai nên họ chọn im lặng.
Trong môi trường mạng xã hội, nơi mọi quan điểm đều có thể bị công kích, tâm lý ấy càng rõ rệt hơn. Chỉ cần một bình luận không khéo léo, một phát ngôn thiếu đầy đủ ngữ cảnh, người ta có thể trở thành đối tượng bị chỉ trích hoặc chế giễu. Vì vậy, nhiều người chọn cách an toàn nhất là im lặng.
Nhưng sự thật là im lặng không giúp xã hội tốt hơn. Trong thực tế, nhiều thông tin lệch lạc không tác động ngay lập tức bằng lý trí, mà bằng cảm xúc. Chúng khai thác sự bức xúc, tâm lý bất mãn, sự thiếu hiểu biết hoặc cảm giác hoài nghi của một bộ phận người dân. Nếu không có những tiếng nói đúng đắn xuất hiện kịp thời, các cảm xúc tiêu cực ấy rất dễ bị dẫn dắt theo hướng sai lệch. Đó là lý do vì sao việc xây dựng “hệ miễn dịch tư tưởng” cho người dân hôm nay trở nên đặc biệt quan trọng.
Sự miễn dịch ấy không chỉ nằm ở việc học thuộc các khái niệm hay khẩu hiệu. Nó nằm ở khả năng nhận diện vấn đề, khả năng phân tích thông tin và quan trọng nhất là thái độ trách nhiệm trước những gì mình tiếp nhận và lan truyền. Một người có bản lĩnh không phải là người tranh cãi bằng cảm xúc mạnh nhất. Đó là người đủ tỉnh táo để không bị dẫn dắt bởi đám đông, đủ hiểu biết để phân biệt đúng sai và đủ trách nhiệm để không im lặng trước những cái sai nguy hiểm.
Trước đây, một quan điểm sai lệch có thể chỉ lan truyền trong phạm vi hẹp. Nó lan truyền chậm, chịu nhiều giới hạn về phạm vi không gian và thời gian. Nhưng trong thời đại số, mọi thứ đã thay đổi. Chỉ với một đoạn video dài vài chục giây, một dòng trạng thái ngắn hoặc một hình ảnh được cắt ghép có chủ đích, một quan điểm lệch lạc có thể dễ dàng tiếp cận hàng triệu người chỉ trong thời gian rất ngắn. Không gian mạng đã làm thay đổi hoàn toàn cách thông tin vận hành.
Ngày nay, thuật toán của các nền tảng số thường ưu tiên những nội dung có tương tác cao. Điều đáng nói là tương tác cao không đồng nghĩa với giá trị đúng đắn. Một nội dung gây sốc, kích động tranh cãi hoặc đánh mạnh vào cảm xúc thường dễ lan truyền hơn một nội dung chuẩn mực. Điều đó khiến cho môi trường mạng xã hội trở thành nơi cái sai đôi khi có lợi thế hơn cái đúng.
Những thông tin xuyên tạc thường được xây dựng theo hướng đơn giản, dễ hiểu, đánh trực tiếp vào cảm xúc người xem. Trong khi đó, sự thật thường phức tạp hơn, cần nhiều thời gian để phân tích và tiếp cận. Khi một người tiếp xúc liên tục với các nội dung lệch chuẩn mà không có khả năng phản biện, nhận thức của họ sẽ dần bị tác động.
Nguy hiểm hơn, sự tác động này thường diễn ra âm thầm. Không ai thay đổi niềm tin chỉ sau một video. Nhưng nếu mỗi ngày đều tiếp xúc với những nội dung sai lệch mà không có tiếng nói phản biện đủ mạnh, con người rất dễ bị dẫn dắt mà chính họ cũng không nhận ra. Đây là lý do vì sao sự im lặng trong không gian số lại trở nên nguy hiểm hơn bao giờ hết.
Trong đời sống thực, im lặng đôi khi chỉ là không tham gia vào một cuộc trò chuyện. Nhưng trên mạng xã hội, im lặng đồng nghĩa với việc nhường “trận địa thông tin” cho những tiếng nói khác. Khi một thông tin sai xuất hiện mà không bị phản biện, thuật toán của các nền tảng mạng sẽ hiểu rằng nội dung đó đang được chấp nhận. Nó tiếp tục phân phối nội dung ấy đến nhiều người xem hơn. Cứ như vậy, cái sai được củng cố bằng chính sự im lặng của số đông.
Có một thực tế đáng suy nghĩ là nhiều người trẻ hiện nay sẵn sàng dành hàng giờ để tranh luận về những chủ đề giải trí, nhưng lại né tránh khi đối diện với các vấn đề xã hội hoặc những nội dung xuyên tạc liên quan đến lịch sử, chính trị, văn hoá. Một phần vì họ cho rằng đó là những vấn đề “nhạy cảm”. Một phần vì họ cảm thấy tiếng nói của mình không đủ trọng lượng. Nhưng chính tâm lý ấy đang khiến không gian mạng dần mất đi sự cân bằng. Khi người hiểu đúng không lên tiếng, các quan điểm cực đoan sẽ chiếm ưu thế. Khi tiếng nói có trách nhiệm ngày càng ít đi, môi trường thông tin sẽ bị dẫn dắt bởi cảm xúc đám đông.
Điều này không chỉ ảnh hưởng đến nhận thức cá nhân mà còn tác động đến niềm tin xã hội. Bởi suy cho cùng, thông tin không đơn thuần là dữ liệu. Thông tin định hình cách con người nhìn nhận thế giới. Và khi cách nhìn nhận bị bóp méo, hành động và thái độ xã hội cũng sẽ thay đổi theo.
Trong bối cảnh đó, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không thể chỉ dừng lại ở việc xử lý các thông tin sai lệch sau khi chúng xuất hiện. Quan trọng hơn là phải xây dựng được một môi trường mà ở đó, tiếng nói đúng đắn đủ mạnh để tạo ra sức đề kháng xã hội. Muốn vậy, không thể chỉ trông chờ vào các cơ quan chức năng hay một vài cá nhân tiên phong. Điều cần thiết là sự tham gia có trách nhiệm của cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Có một thời gian dài, nhiều người mặc định rằng việc bảo vệ nền tảng tư tưởng là trách nhiệm của các cơ quan chức năng, của lực lượng chuyên trách hoặc của những người làm công tác lý luận. Nhưng trong thời đại số, quan niệm ấy không còn đủ nữa.
Khi không gian mạng trở thành nơi mọi người đều có thể phát ngôn, chia sẻ và tác động đến dư luận, thì mỗi cá nhân cũng đồng thời trở thành một “mắt xích” trong mặt trận tư tưởng. Một lượt chia sẻ thiếu kiểm chứng có thể tiếp tay cho thông tin sai lệch. Nhưng một bình luận có trách nhiệm có thể giúp nhiều người nhìn nhận lại vấn đề. Và một tiếng nói đúng lúc đôi khi có giá trị hơn rất nhiều sự im lặng của số đông.
Điều đó có nghĩa, bảo vệ nền tảng tư tưởng hôm nay không còn là nhiệm vụ của riêng một lực lượng nào, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Đặc biệt đối với thanh niên, trách nhiệm ấy càng rõ ràng hơn. Bởi thanh niên không chỉ là đối tượng chịu tác động mạnh mẽ nhất từ môi trường số, mà còn là lực lượng có khả năng lan tỏa thông tin nhanh nhất.
Người trẻ hôm nay đang sở hữu những công cụ mà các thế hệ trước chưa từng có: Khả năng tiếp cận tri thức toàn cầu, khả năng kết nối rộng mở và khả năng tạo ảnh hưởng trên không gian mạng. Nhưng càng có sức ảnh hưởng, trách nhiệm càng lớn. Một video, một bài viết hoặc một quan điểm được đăng tải trên mạng xã hội có thể tác động đến hàng nghìn người. Vì vậy, mỗi người trẻ cần hiểu rằng mọi phát ngôn của mình đều mang theo trách nhiệm xã hội nhất định.
Bảo vệ nền tảng tư tưởng không có nghĩa là cực đoan trong tranh luận hay áp đặt suy nghĩ lên người khác, mà là giữ được thái độ tỉnh táo, khách quan và có trách nhiệm khi tiếp nhận cũng như lan truyền thông tin. Đôi khi, bảo vệ cái đúng bắt đầu từ những hành động rất nhỏ. Đó có thể là việc kiểm chứng nguồn tin trước khi chia sẻ, có thể là việc bình tĩnh phân tích thay vì phản ứng theo cảm xúc đám đông, hay cũng có thể là việc dám lên tiếng trước một luận điệu xuyên tạc thay vì im lặng bỏ qua. Trong thời đại mà thông tin di chuyển nhanh hơn bao giờ hết, mỗi cá nhân đều có khả năng tạo ra ảnh hưởng. Vấn đề là ảnh hưởng ấy sẽ góp phần xây dựng hay làm suy yếu môi trường thông tin xã hội.
Nếu người trẻ chỉ coi mạng xã hội là nơi giải trí, họ sẽ dễ dàng trở thành người tiêu thụ thông tin thụ động. Nhưng nếu họ ý thức được vai trò công dân của mình trong không gian số, họ có thể trở thành lực lượng tích cực góp phần xây dựng môi trường thông tin lành mạnh hơn. Điều quan trọng nhất là phải hiểu rằng im lặng không đồng nghĩa với vô can. Trong nhiều trường hợp, khi cái đúng không được bảo vệ, cái sai sẽ có cơ hội lấn át. Và khi sự lệch lạc trong nhận thức cộng đồng đã hình thành, hậu quả của nó không chỉ dừng lại trên mạng xã hội, mà còn tác động trực tiếp đến niềm tin, thái độ và hành động của xã hội ngoài đời thực.
Để khắc phục nguy cơ từ sự im lặng của người đúng, điều cốt lõi không nằm ở những lời kêu gọi nhất thời, mà phải bắt đầu từ một quá trình lâu dài: Xây dựng một thế hệ thanh niên đủ vững vàng về nhận thức, đủ sắc bén trong tư duy và đủ bản lĩnh để lên tiếng trước cái sai. Một người trẻ không thể bảo vệ điều đúng nếu họ chưa thực sự hiểu đúng. Vì vậy, nền tảng đầu tiên cần được xây dựng chính là tri thức.
Đó không chỉ là kiến thức chuyên môn, mà còn là hiểu biết về lịch sử dân tộc, về các giá trị nền tảng của xã hội, về trách nhiệm công dân, và về vai trò của bản thân trong cộng đồng. Một người hiểu rõ giá trị của độc lập, chủ quyền và ổn định xã hội sẽ không dễ bị dẫn dắt bởi các luận điệu xuyên tạc. Một người hiểu rõ lịch sử sẽ có khả năng nhìn nhận vấn đề toàn diện hơn thay vì bị cuốn theo những thông tin cắt xén, phiến diện.
Tuy nhiên, hiểu thôi là chưa đủ. Trong một thế giới mà thông tin luôn đan xen giữa thật và giả, đúng và sai, thanh niên cần có tư duy phản biện. Tư duy phản biện không phải là phủ nhận mọi thứ hay thích tranh luận để thể hiện bản thân. Đó là khả năng đặt câu hỏi, phân tích nhiều chiều, kiểm chứng thông tin và giữ được sự tỉnh táo trước các luồng dư luận. Một người có tư duy phản biện sẽ không dễ tin ngay vào những nội dung giật gân trên mạng xã hội. Họ biết nghi ngờ đúng lúc, biết kiểm tra nguồn thông tin và biết nhìn nhận vấn đề trong bối cảnh rộng hơn. Đây chính là kỹ năng rất cần thiết đối với thanh niên Việt Nam hiện nay.
Bên cạnh tri thức và tư duy phản biện, điều không thể thiếu là bản lĩnh. Bản lĩnh không phải là nói lớn hơn người khác, mà là dám bảo vệ điều đúng ngay cả khi điều đó không dễ dàng, là giữ được sự ôn hoà khi tranh luận, là không bị cuốn theo đám đông cực đoan, và đủ tự tin để lên tiếng bằng thái độ xây dựng thay vì im lặng, sợ hãi.
Trong thực tế, nhiều người trẻ hiện nay không thiếu chính kiến, nhưng thiếu môi trường để thể hiện chính kiến một cách tích cực. Vì vậy, việc đổi mới cách tiếp cận trong giáo dục và định hướng thanh niên là điều rất cần thiết. Giáo dục không thể chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức một chiều. Quan trọng hơn là phải tạo ra môi trường để người trẻ được trao đổi, được tranh luận và được rèn luyện khả năng tư duy độc lập. Khi được khuyến khích đặt câu hỏi, được lắng nghe và được hướng dẫn cách phản biện có trách nhiệm, họ sẽ tự tin hơn trong việc bảo vệ quan điểm đúng đắn.
Bên cạnh đó, tổ chức Đoàn và các tổ chức thanh niên cần trở thành không gian kết nối gần gũi hơn với người trẻ. Không chỉ là nơi triển khai hoạt động phong trào, Đoàn cần thực sự trở thành môi trường nuôi dưỡng lý tưởng, khơi mở đối thoại và tạo nguồn cảm hứng cho thanh niên.
Trong thời đại số, cách tuyên truyền cũng cần thay đổi. Người trẻ hôm nay không còn tiếp nhận thông tin theo cách truyền thống. Họ thích sự ngắn gọn, trực quan và giàu cảm xúc. Vì vậy, muốn lan tỏa các giá trị tích cực, cần có cách tiếp cận mới mẻ, gần gũi và phù hợp với ngôn ngữ của thế hệ trẻ. Một nội dung đúng đắn nhưng khô cứng sẽ rất khó tiếp cận người trẻ. Nhưng một thông điệp tích cực được truyền tải bằng cách sáng tạo, chân thực và giàu cảm xúc có thể tạo ra sức lan tỏa rất lớn.
Điều quan trọng nhất là giúp thanh niên hiểu rằng tiếng nói của họ có giá trị. Có thể một bình luận đúng đắn sẽ không thay đổi cả xã hội ngay lập tức. Nhưng nhiều tiếng nói có trách nhiệm, khi cùng cất lên, sẽ tạo thành sức mạnh đủ để bảo vệ những giá trị đúng đắn.
Một xã hội lành mạnh không phải là xã hội không tồn tại cái sai. Điều đó gần như không thể trong bất kỳ thời đại nào. Quan trọng hơn là xã hội ấy có đủ khả năng để nhận diện, phản biện và điều chỉnh cái sai hay không. Khả năng ấy không chỉ phụ thuộc vào hệ thống quản lý hay các cơ quan chức năng, mà còn phụ thuộc vào thái độ của mỗi cá nhân trước những vấn đề chung.
Khi cái đúng được nói ra đủ nhiều, xã hội sẽ có sức đề kháng mạnh hơn trước các thông tin sai lệch. Một tiếng nói tỉnh táo có thể giúp nhiều người nhìn nhận lại vấn đề. Một bài viết có trách nhiệm có thể ngăn chặn sự lan truyền của những nhận thức lệch lạc. Một cuộc tranh luận văn minh có thể tạo ra môi trường thông tin tích cực hơn. Ngược lại, nếu số đông im lặng, cái sai sẽ dễ dàng chiếm ưu thế chỉ vì không có ai đủ can đảm để phản biện.
Nhiều người thường cho rằng một bình luận nhỏ bé sẽ không tạo ra khác biệt. Nhưng thực tế, không gian số được hình thành từ chính hàng triệu tương tác nhỏ như vậy. Một thông tin đúng đắn khi được nhiều người chia sẻ sẽ dần tạo thành “dòng chảy chính”. Một quan điểm lệch lạc khi liên tục bị phản biện bằng lý lẽ văn minh sẽ khó có thể lan rộng như trước. Vấn đề là xã hội có đủ nhiều người sẵn sàng lên tiếng cho điều đúng hay không!
Trong cuộc chiến tư tưởng hôm nay, sức mạnh không chỉ đến từ các khẩu hiệu hay những lời kêu gọi mang tính hình thức. Sức mạnh thật sự nằm ở nhận thức của cộng đồng. Khi người dân đủ tỉnh táo để không bị dẫn dắt bởi thông tin độc hại, các luận điệu xuyên tạc sẽ khó có đất tồn tại. Khi thanh niên đủ bản lĩnh để không im lặng trước cái sai, môi trường thông tin sẽ lành mạnh hơn. Và khi nhiều tiếng nói đúng cùng xuất hiện, niềm tin xã hội sẽ được củng cố.
Đó cũng chính là ý nghĩa sâu xa của việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên số. Không chỉ là chống lại các quan điểm sai trái, mà còn là xây dựng một xã hội có đủ sức đề kháng trước sự lệch lạc, không chỉ là ngăn chặn cái sai, mà còn là nuôi dưỡng cái đúng, cũng không chỉ là phản bác thông tin độc hại, mà còn là lan tỏa những giá trị tích cực bằng tiếng nói có trách nhiệm.
Suy cho cùng, trong một thế giới mà thông tin có thể định hình niềm tin, và niềm tin có thể định hình hành động, thì mỗi tiếng nói đều có giá trị. Sự im lặng của người đúng, nếu kéo dài, sẽ không còn là lựa chọn cá nhân, mà trở thành một khoảng trống xã hội, nơi những điều sai lệch có cơ hội phát triển.
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên phát triển mới, vì thế, không chỉ là việc “chống” cái sai, mà còn là việc “nuôi dưỡng” cái đúng, bằng cách để nó được nói ra, được lan tỏa và được bảo vệ. Có thể một tiếng nói là nhỏ, nhưng nhiều tiếng nói đúng, khi cùng cất lên, sẽ tạo thành một sức mạnh không thể xem thường.
Và có lẽ, điều quan trọng nhất mà mỗi người trẻ cần nhớ là trong cuộc chiến tư tưởng hôm nay, nguy hiểm nhất không phải là những người nói sai, mà là những người hiểu đúng, nhưng lại chọn im lặng.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Chính trị (2016), Chỉ thị số 05-CT/TW ngày 15/5/2016 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, Hà Nội;
2. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2026), Quyết định 423/QĐ-BVHTTDL ngày 05/3/2026 ban hành Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số, Hà Nội;
3. Ban Chấp hành Trung ương (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị về “Tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới”, Hà Nội;
4. Báo Điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam (2024), Tác động của truyền thông số và mạng xã hội đối với xã hội Việt Nam, Hà Nội;
5. Báo Điện tử VTC News (2023), Từ vụ nhạc chế bài thơ Lượm trên TikTok: Nhận thức lệch lạc về văn hóa, lịch sử, Hà Nội;
6. Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của Đảng (2021), Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, NXB Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội.
7. Quốc hội (2025), Luật An ninh mạng (Luật số 116/2025/QH15), Hà Nội;
8. Quốc hội (2026), Luật Tiếp cận thông tin (Luật số 01/2026/QH16), Hà Nội.
