Công nghệ dẫn lối, kể chuyện về di sản
Dự án FEF-R “Hành trình du lịch di sản thành phố Hà Nội” do trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn (USSH-VNU) chủ trì và Tổ chức Đại học Pháp ngữ (AUF) quản lý tài chính, cùng sự hỗ trợ của Viện Viễn Đông Bác cổ (EFEO), Đại học Kiến trúc Hà Nội (HAU), Cơ quan Hợp tác Kỹ thuật quốc tế (Expertise France), Viện Bảo tồn và Phát triển Văn Hóa truyền thống (IPDTC) và Sở VHTTDL Thành phố Hà Nội.
Đặc biệt, dự án là quá trình nghiên cứu của gần 40 chuyên gia và khoảng 100 sinh viên, khảo sát hơn 100 di tích trên địa bàn Hà Nội trong vòng một năm. Từ kết quả nghiên cứu, nhóm thực hiện lựa chọn 28 di tích tiêu biểu, đại diện cho bốn dòng tín ngưỡng tiêu biểu của người Việt, tạo thành bốn hành trình trên nền tảng. Mỗi hành trình được xây dựng nhằm tạo tính liên kết, giúp người xem nhận diện được những lớp trầm tích văn hóa đã góp phần hình thành diện mạo của Thăng Long - Hà Nội.
Cụ thể, hành trình thứ nhất "Thăng Long tứ trấn: bốn vị thần bảo hộ kinh thành" gồm bốn ngôi đền Bạch Mã, Kim Liên, Voi Phục và Quán Thánh. Đây là hệ thống di tích tiêu biểu gắn với tín ngưỡng thờ các vị thần bảo hộ, trấn giữ bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc của kinh thành Thăng Long.
Ở hành trình thứ hai "Các đền thờ Mẫu: tín ngưỡng thờ Mẫu độc đáo của Việt Nam" kết nối tám địa điểm: đình, đền Đông Hạ; đền Vũ Thạch; đền Bà Kiệu; đền Xuân Yên; đền Dâu; đền Vọng Tiên; cây hương ga Long Biên; Phủ Tây Hồ. Tuyến hành trình này đưa người dân, du khách đến gần hơn với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, một di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh.
Hành trình thứ ba "Đình thờ Tổ nghề: ký ức lao động của kinh thành phồn thịnh", gồm đình Kim Ngân, đình Đồng Lạc, đình Phả Trúc Lâm, đình Hà Vĩ, đền Phúc Hậu, đình Tú Thị, đình Lò Rèn và đình Ngũ Xã. Mỗi địa điểm gắn với một nghề thủ công hoặc một cộng đồng nghề truyền thống, phản ánh quá trình hình thành, phát triển của các phường nghề trong không gian kinh thành Thăng Long.
Cuối cùng, hành trình thứ tư "Chùa Hà Nội: Dấu ấn Đại sư An Thiền và sự biến chuyển của Phật giáo đô thị", với tám địa điểm: chùa Liên Trì, chùa Báo Thiên, chùa Thiên Phúc, chùa Quang Hoa, chùa Thiền Quang, chùa Pháp Hoa, chùa Hàm Long và chùa Liên Phái. Những ngôi chùa này gắn với dòng chảy lịch sử Phật giáo đô thị, gắn với tên tuổi của Sa môn An Thiền (Phúc Điền), một trong những vị tổ tiêu biểu của Phật giáo Việt Nam và những biến chuyển trong dòng chảy lịch sử, tâm linh của Thăng Long - Hà Nội.
Mỗi địa điểm đều lưu lại những câu chuyện riêng được tích hợp trên nền tảng "Hành trình du lịch di sản Hà Nội". Những thông tin chung về di tích như các câu chuyện về giai thoại, truyền thuyết gắn với địa danh, loại hình, lễ hội truyền thống thường niên, giờ mở cửa và giá vé đều được hiển thị chi tiết. Đồng thời, nền tảng cũng cung cấp các hình ảnh từ xưa đến nay và tư liệu nghiên cứu về địa danh, giúp người dân và du khách dễ dàng tra cứu, tìm hiểu.
Quét mã QR, khám phá những câu chuyện về di sản
Đình Kim Ngân, tọa lạc tại số 42 - 44 phố Hàng Bạc, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội là công trình do cộng đồng thợ kim hoàn làng Châu Khê dựng tại phố Hàng Bạc. Đình thờ Hiên Viên Hoàng đế, vị thần được tôn là ông tổ của nhiều nghề thủ công trong văn hóa phương Đông.
Theo các tư liệu lịch sử, vào thời vua Lê Thánh Tông, Thượng thư Lưu Xuân Tín được nhà vua cho phép lập xưởng đúc bạc nén phục vụ triều đình tại Thăng Long. Ông đưa những người thợ từ làng Châu Khê (nay thuộc Hải Phòng) ra kinh thành làm nghề. Ban đầu, họ chủ yếu đúc bạc nén, sau đó phát triển sang đổi bạc, đổi tiền, chế tác vàng bạc và đồ mỹ nghệ. Dần dần, cộng đồng thợ nghề hình thành phường hội, góp phần tạo nên diện mạo phố Hàng Bạc ngày nay.
Tại đình Kim Ngân, chúng tôi gặp nhiều du khách người nước ngoài khi tham quan di tích này cảm thấy thích thú và nhiệt tình sử dụng, quét mã QR để tự mình có thể trải nghiệm các tiện ích trong quá trình tham quan. Thấy tò mò, chúng tôi cũng cầm điện thoại, thử quét mã QR. Sau khoảng vài giây, điện thoại điều chuyển tới trang web có tên Heritage Itineraries - Hành trình di sản Hà Nội. Sau khi khám phá và thử trải nghiệm nền tảng, chúng tôi đã bất ngờ trước giao diện và thông tin về các di tích được trình bày, sắp xếp một cách khoa học, dễ nhìn.
Bên cạnh đó, những thông tin chung về di tích như các câu chuyện về giai thoại, truyền thuyết gắn với địa danh, loại hình, lễ hội truyền thống thường niên, giờ mở cửa và giá vé đều được hiển thị chi tiết. Đồng thời, nền tảng cũng cung cấp các hình ảnh từ xưa đến nay và tư liệu nghiên cứu về địa danh, giúp người dân và du khách dễ dàng tra cứu, tìm hiểu.
Đặc biệt, trang web còn tích hợp bản đồ theo 4 chặng hành trình khám phá, gồm: Thăng Long tứ trấn, các đền thờ Mẫu, đình thờ tổ nghề, chùa Hà Nội. Trong đó, 28 di tích sẽ được phân loại, sắp xếp theo 4 chặng hành trình khám phá, nối với nhau bằng các đường dẫn với những màu sắc riêng.
Theo hướng dẫn từ bản đồ trên trang web, điểm dừng chân tiếp theo mà chúng tôi lựa chọn đền Bạch Mã tại số 76 phố Hàng Buồm, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội. Đây là ngôi đền lâu đời nhất trong Thăng Long tứ trấn. Đền thờ thần Long Đỗ, hiệu Quảng Lợi Bạch Mã Đại vương, một trong những vị thần bảo hộ kinh thành Thăng Long xưa.
Theo truyền thuyết, khi vua Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long năm 1010, việc xây dựng thành gặp nhiều khó khăn, cứ đắp lên lại bị lở, đổ xuống nhiều lần. Sau khi nhà vua đến cầu thần Long Đỗ, một con ngựa trắng (Bạch Mã) xuất hiện, để lại dấu chân dẫn đường. Theo dấu chân ngựa, nhà vua đã cho xây thành thuận lợi, không còn bị lở. Thành xây xong, nhà vua xuống chiếu cho dân chúng Thăng Long phong thần Long Đỗ làm thành Hoàng bảo vệ cho Thăng Long. Từ câu chuyện này, ngôi đền được gọi là đền Bạch Mã.
Ngay trước cổng đền Bạch Mã, chúng tôi, Lê An, sinh viên năm 3 ngành Quản trị dịch vụ du lịch và lữ hành, trường Đại học Kinh tế quốc dân (NEU). Là một người theo học và nghiên cứu chuyên sâu về du lịch, văn hóa, Lê An cho biết “Hành trình du lịch di sản Hà Nội” là một nền tảng hữu ích trong việc lên kế hoạch tìm hiểu các di tích tại Thủ đô.
“Tôi thấy việc áp dụng công nghệ trong văn hóa có thể giúp ích cho những người ở xa, khó có cơ hội tiếp cận di tích. Chẳng hạn, nếu có thể số hóa các di tích ở khu vực miền bắc, người dân tại miền trung và miền nam có thể trải nghiệm di tích trực tuyến, không cần có mặt trực tiếp tại địa danh” - An nói thêm.
Bên cạnh đó, Lê An cũng cho biết Hà Nội là khu vực có nhiều di tích nổi tiếng. Do đó, việc xây dựng tuyến liên kết giữa các địa điểm này sẽ giúp đảm bảo sự liền mạch trong trải nghiệm và thuận tiện cho du khách, giảm bớt thời gian di chuyển ngắt quãng giữa các điểm đến.
Đồng thời, nếu việc số hóa được phát triển mạnh, người dân và du khách có thể tìm hiểu rõ các di tích ở Hà Nội để chuyến tham quan thu được nhiều trải nghiệm nhất. Đặc biệt, Lê An bày tỏ đây là một nền tảng mang đến nhiều lợi ích đối với lĩnh vực chuyên môn của bản thân, giúp bạn có thể xây dựng các tuyến - điểm du lịch tại Hà Nội, đảm bảo sự liền mạch, thống nhất và thuận tiện cho du khách.
Tiếp cận văn hóa bằng phương pháp mới lạ, độc đáo
Để thuận tiện hơn cho du khách trong quá trình khám phá, tìm hiểu 28 di tích tiêu biểu của Thủ đô, nền tảng còn cho phép người dùng chuyển đổi giữa 3 ngôn ngữ Việt, Anh, Pháp. Cũng tại khu vực quét mã QR trước cổng đền Bạch Mã, chúng tôi hỏi chuyện chị Zoey Wen, sinh viên tại Đại học Khoa học và Công Nghệ Hồng Kông (Trung Quốc).
Chị Zoey Wen - một du khách đến từ Trung Quốc bày tỏ sự bất ngờ trước không gian tràn đầy sức sống, nhẹ nhàng và ấm áp tại đền Bạch Mã. Đồng thời, nữ du khách cũng bày tỏ sự hứng thú, niềm yêu thích đối với nền tảng “Hành trình du lịch di sản Hà Nội”: “Đối với nền tảng này, tôi nghĩ là nó thực sự tiện lợi cho du khách và người dân muốn tìm hiểu về các di sản Hà Nội. Nền tảng này tích hợp nhiều ngôn ngữ khác nhau, vì vậy nhiều người nước ngoài có thể dễ dàng tìm hiểu thêm thông tin.
Tôi nghĩ đây là một trang web tuyệt vời, cung cấp thông tin rõ ràng. Tất nhiên, tôi nghĩ việc trải nghiệm trực tiếp tại di tích sẽ gây ấn tượng đối với nhiều người dân và du khách hơn không gian ảo. Tuy nhiên, sự tiện lợi của công nghệ có thể giúp mọi người hiểu hơn về di tích, đây là một phương pháp mới lạ, độc đáo và thành phố Hà Nội đang làm tốt việc này”.
Nối tiếp hành trình, chúng tôi tìm đến với cụm di tích đình, đền Đông Hạ, số 28 - 30 Ngõ Huế, phường Hai Bà Trưng, Hà Nội. Đây là quần thể di tích gắn với lịch sử hình thành làng Đông Hạ xưa, thuộc tổng Tả Nghiêm, huyện Thọ Xương. Theo các tài liệu lịch sử, cụm di tích đình, đền Đông Hạ được khởi dựng từ thời Hậu Lê thế kỷ XVIII, chia ra thành 2 khu vực thờ tự.
Trong đó, khu vực đình Đông Hạ thờ ba vị Linh Lang Đại vương, Cao Sơn Đại vương và Quan Trần Triều; khu vực đền Đông Hạ (tên chữ Linh Ứng Tự) thờ Tam tòa Thánh Mẫu, Tứ vị Vua Bà, Chầu Tám Đông Nhung Bát Nàn, Chầu Núi Dùm và các vị thần khác trong tín ngưỡng thờ Mẫu tại Việt Nam.
Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tiến Nghĩa, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, Chủ nhiệm CLB Đạo Mẫu Việt Nam, thủ nhang đình, đền Đông Hạ cho biết: “Đây là một nền tảng tốt, bắt kịp với xu thế của kỷ nguyên công nghệ số. Qua đó, tất cả người dân, bạn bè quốc tế nếu muốn tìm hiểu về 28 di tích trên địa bàn thành phố Hà Nội, họ có thể dễ dàng tra cứu, tìm hiểu ngay về địa danh mình muốn khám phá. Chẳng hạn, tại đình, đền Đông Hạ, nếu người dân, du khách không có điều kiện tới thăm nom, ghé tới nơi cửa đình, cửa đền, họ có thể trải nghiệm trực tuyến qua bản đồ công nghệ 360 độ. Tôi nghĩ đây là một tiện ích lớn trên hành trình phát huy những giá trị của di sản tại thành phố Hà Nội”.
Từ 28 địa điểm được kết nối thành bốn hành trình, dự án “Hành trình du lịch di sản Hà Nội” mở ra một cách nhìn khác về di sản. Không chỉ là những công trình kiến trúc độc lập giữa phố phường, mỗi di sản là một mắt xích hình thành nên lịch sử, tín ngưỡng và ký ức của người dân qua hàng trăm năm. Công nghệ không thay thế trải nghiệm trực tiếp tại di tích nhưng có thể trở thành cầu nối giúp những giá trị văn hóa đến gần hơn với công chúng.
Qua quá trình trực tiếp trải nghiệm nền tảng số “Hành trình du lịch di sản Hà Nội”, trò chuyện và tìm hiểu về các di tích, chúng tôi có thêm những kiến thức, mở rộng góc nhìn về việc số hóa di sản. Qua đó, nền tảng đã góp phần đưa di sản trở thành sản phẩm văn hóa qua công nghệ, gia tăng giá trị trải nghiệm của người dân và du khách, thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp văn hóa tại Thủ đô.
