Nếu nói kỳ trước là một bản hùng ca đầy tự hào về truyền thống vẻ vang và sứ mệnh cao cả của Báo chí cách mạng, thì tới kỳ này, chúng ta cần phải phát huy tinh thần dũng cảm “nhìn thẳng sự thật”, làm rõ bức tranh hiện thực còn nhiều mảng tối. Trong bối cảnh phát triển bùng nổ của mạng xã hội, việc tiếp cận thông tin trở nên đơn giản không chỉ mang tới thời cơ, mà cũng làm lộ “điểm nghẽn” chí mạng trong lòng hệ thống báo chí đương đại.
Điều đáng lo là dưới sức ép sinh tồn khốc liệt của nền kinh tế thị trường, một bộ phận không nhỏ các cơ quan báo chí, người làm báo đang dần tự đánh mất bản thân, sa vào bi kịch “thương mại hóa”, thỏa hiệp trước sức mạnh của đồng tiền và những thuật toán vô cảm, dẫn tới vấn nạn “giật tít câu view”, thậm chí cắt cúp, đưa thông tin sai lệch về chính sách pháp luật của Nhà nước. Sự suy thoái đạo đức và sự cẩu thả trong nghiệp vụ không chỉ vi phạm nghiêm trọng những quy định pháp luật, ăn mòn niềm tin của công chúng, mà còn trực tiếp tạo ra “khoảng trống truyền thông” vô cùng nguy hiểm. Đây chính là kẽ hở trí mạng, trực tiếp uy hiếp đến sự vững chắc của nền tảng tư tưởng của Đảng mà chúng ta đang nỗ lực bảo vệ.
Nguyên nhân và “điểm nghẽn” lớn nhất khiến một bộ phận báo chí chệch hướng cách mạng, đó là áp lực kinh tế sinh tồn trong thời đại số. Khoảng 15 năm trở lại đây, mạng xã hội xuyên biên giới tăng trưởng một cách bùng nổ, thay đổi hoàn toàn thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng, đồng thời thâu tóm phần lớn thị phần doanh thu quảng cáo trực tuyến. Trước nguy cơ khủng hoảng tài chính, một số cơ quan báo chí, đặc biệt là số báo, tạp chí chuyên ngành quy mô nhỏ đã bị mất phương hướng, sa vào vòng xoáy “chạy theo kinh tế”.
Nhằm mục đích duy trì bộ máy và tạo ra lợi nhuận, họ chấp nhận từ bỏ tôn chỉ, mục đích của mình, thỏa hiệp trước thuật toán vô cảm của các tập đoàn khoa học kỹ thuật. Các thuật toán này được lập trình để ưu tiên các nội dung đánh vào cảm xúc tiêu cực, kích thích sự hiếu kỳ, phẫn nộ nhằm thu hút người xem, bỏ qua tính chính xác, khách quan và giá trị tri thức. Biểu hiện suy thoái này thể hiện rõ nhất ở vấn nạn giật gân, câu khách, khai thác đời tư, thương mại hóa thông tin chính trị - xã hội.
Không khó để nhìn thấy những tiêu đề cố ý lạm dụng các từ ngữ “kích thích”, “úp mở”. Hiện tượng này không chỉ là sự vô ý, thiếu cẩn trọng trong ngôn ngữ, mà đang dần diễn biến thành một "nghệ thuật lừa dối độc giả" được tung hô, lan rộng.
Khi báo chí coi người đọc chỉ là những "cú click" vô tri để quy ra doanh thu quảng cáo, coi lượt tương tác là thước đo sự thành công của một bài báo, báo chí tự từ bỏ sứ mệnh vinh quang của mình. “Thương mại hóa” dần bóp chết chức năng giáo dục, định hướng tư tưởng của nền báo chí chính thống, kéo lùi nhận thức văn hóa xã hội. Khi thông tin giật gân, đời tư cá nhân trên báo chí chính thống lấn át những tấm gương người tốt việc tốt, điển hình tiên tiến trong lao động sản xuất, lâu dần, sẽ tạo ra một tấm lọc méo mó, khiến người dân nhìn xã hội bằng cái nhìn đầy bi quan và hoài nghi.
Điều càng đáng lo trong vấn nạn “giật tít câu view” và “thương mại hóa” báo chí không chỉ dừng lại trong lĩnh vực tin tức, giải trí, mà nguy hiểm hơn khi lan sang lĩnh vực truyền thông chính sách. Đây là một vấn nạn cực kỳ nghiêm trọng, tác động trực tiếp đến sự minh bạch của chính sách và dư luận trong nhân dân.
Thời gian gần đây, nhiều cơ quan báo chí liên tục khai thác các vấn đề liên quan lực lượng Công an và cơ quan Thuế với góc nhìn phiến diện, thiếu khách quan theo hướng gợi tranh luận tiêu cực. Có trường hợp, báo chí “đào lại” quy định đã được ban hành và áp dụng từ lâu, nhưng lại diễn đạt bằng những tiêu đề giật gân, làm cho người dân hiểu nhầm đó là những “quy định mới”, và quy định mới “ngày càng nghiêm khắc hơn”. Điển hình, việc báo chí phản ánh lập lờ, gán ghép quy định “áp dụng biện pháp cưỡng chế khấu trừ lương” với “vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ” khiến người dân hiểu sai, thực tế đây là một biện pháp cưỡng chế đã được ban hành từ năm 1989[4], được áp dụng trên nhiều lĩnh vực, không chỉ trong lĩnh vực giao thông.
Tương tự, câu chuyện “nghĩa vụ nộp thuế thu nhập cá nhân đối với thu nhập từ phần thưởng có giá trị trên 10 triệu đồng” vốn đã được quy định từ lâu. Nhưng khi cơ quan Thuế có văn bản trả lời thắc mắc của doanh nghiệp đối với cách tính thuế đối với khoản tiền thưởng này, nhiều tờ báo lập tức vin vào đó để giật tít diễn giải thành một “quy định mới” giật gân: “Trúng thưởng tiệc tất niên trên 10 triệu đồng vẫn phải đóng thuế”. Cách đưa tin cắt cúp khiến nhiều người lao động cảm thấy hoang mang, bất ngờ, cho rằng nhà nước vừa “đẻ ra” một thứ thuế mới nhằm “tận thu” dịp cuối năm.
Nghiêm trọng hơn, xuất hiện tình trạng đưa tin sai sự thật đối với các quy định hành chính thiết yếu. Một chuyên trang tài chính của một tờ báo kinh tế chính thống từng đăng tải thông tin sai sự thật, cho rằng “công dân khi thực hiện thủ tục đổi, cấp lại Căn cước công dân (CCCD) có trách nhiệm nộp lại thẻ CCCD đang sử dụng cho cơ quan chức năng”, trường hợp “không nộp lại CCCD cũ có thể bị phạt đến 1.000.000 đồng”. Thực tế, vi phạm chỉ áp dụng đối với hành vi không nộp lại CCCD cũ khi làm thủ tục cấp đổi căn cước. Việc đưa thông tin sai lệch, không rõ ràng của báo chí tạo điều kiện cho nhiều đối tượng sử dụng mạng xã hội tiếp tục lợi dụng bóp méo, xuyên tạc chính sách.
Trong khi đó, một bộ phận người dân thiếu hiểu biết, không được tiếp cận với thông tin đầy đủ, chỉ đọc tiêu đề đã vội vàng đăng tải bình luận tiêu cực, cho rằng cơ quan Công an, cơ quan Thuế tìm mọi cách để “sách nhiễu”, “móc tiền” trong túi người dân, ảnh hưởng nghiêm trọng đến niềm tin của người dân đối với các cơ quan chức năng.
Sự suy giảm về chất lượng và tính chuyên nghiệp không chỉ tồn tại đối với báo, tạp chí nhỏ, mà đáng lo hơn, nó cũng đang dần xâm nhập ngay cả với các cơ quan báo chí, truyền thông chủ lực quốc gia, nơi vốn được người dân kỳ vọng là “thành trì” của thông tin chính thống, là chuẩn mực của toàn ngành. Khi những cơ quan truyền thông chủ lực phạm sai lầm, hậu quả tạo ra lại càng thêm nghiêm trọng.
Tháng 6/2025, Đài truyền hình Việt Nam (VTV) từng phạm sai lầm nghiêm trọng khi trích dẫn sai lệch lời Chủ tịch Hồ Chí Minh, gây bức xúc trong dư luận; Hay gần đây, VTV đưa một cá nhân từng bị chính VTV lên án lên sóng truyền hình để tư vấn về sức khỏe (tháng 3/2026).
Sự việc làm dấy lên những luồng dư luận bức xúc, phê bình đài quốc gia, đồng thời cũng đặt ra lo ngại về vấn đề trách nhiệm trong kiểm duyệt nội dung. Các đối tượng lợi dụng sự việc, tán phát luận điệu xuyên tạc cho rằng “Công dân vi phạm thì xử phạt nghiêm, còn Đài truyền hình vi phạm thì lại không bị xử lý”, ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín, hình ảnh của Báo chí Quốc gia.
Lỗi biên tập, thẩm định nội dung này cũng xuất hiện ở rất nhiều cơ quan báo chí chủ lực khác, gây ra ảnh hưởng tiêu cực đối với công tác quản lý nhà nước. Cụ thể, Báo Vietnamnet bị Cục Báo chí xử phạt vi phạm hành chính về hành vi “minh hoạ không phù hợp với nội dung thông tin khiến người đọc hiểu sai nội dung” trong bài báo phản ánh kết quả cải tạo Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục đăng ngày 09/9/2025; hay mới đây, 23 cơ quan báo chí bị xử lý vi phạm vì đăng bài ca ngợi cuốn sách “Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng” cuốn sách có nội dung sai sự thật, xuyên tạc lịch sử.
Đặc biệt nguy cơ mới phát sinh từ việc sử dụng trí tuệ nhân tạo không kiểm soát, thực tế kiểm tra nội dung bài báo “Từ nay, người dân không nộp lại CCCD cũ có thể bị phạt đến 1.000.000 đồng” bằng công cụ rà soát, kết quả cho thấy nội dung này bị gắn nhãn do AI tạo ra.
Việc đưa tin không có trách nhiệm không những không thể phản ánh khách quan về sự nỗ lực của các cơ quan chức năng, mà còn gián tiếp phủ nhận công sức tập thể, khoét sâu bất mãn trong nhân dân, khiến người dân hoài nghi đối với việc triển khai thực hiện của các cấp chính quyền.
Những hành vi lệch chuẩn, thiếu trách nhiệm, từ thói giật tít câu view đến bóp méo chính sách, không chỉ đơn thuần là sai sót nghiệp vụ, mà càng là vi phạm nguyên tắc cao nhất trong báo chí cách mạng, nguyên tắc khách quan, trung thực.
Điều 9 Luật Báo chí năm 2016 (Điều 8 Luật Báo chí 2025, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026) quy định rõ hành vi bị nghiêm cấm “Bịa đặt, gây hoang mang trong Nhân dân” và “Thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân; quy kết tội danh khi chưa có bản án của Tòa án”. Việc để xảy ra những sai phạm kéo dài, không chỉ phá vỡ kỷ cương pháp luật, mà còn phản ánh vấn đề suy thoái đạo đức trong nghề làm báo, vi phạm tôn chỉ, trách nhiệm của người làm báo.
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu người làm báo chí cách mạng phải “trung thực”, bởi “trung thực là cơ sở của niềm tin”. Người từng phê bình nghiêm khắc thói cẩu thả, nông cạn trong hoạt động đưa tin: “Thường nói một chiều... đưa tin hấp tấp, nhiều khi thiếu thận trọng... thiếu cân đối”. Đặc biệt, để khắc phục vấn nạn “giật tít câu view”, cần phải thực sự thấm nhuần lời dạy “Mỗi khi viết một bài báo thì tự đặt câu hỏi: Viết cho ai? Viết để làm gì? Viết như thế nào cho phổ thông, dễ hiểu, ngắn gọn dễ đọc. Khi viết xong thì nhờ anh em xem và sửa giùm”[1], phải xác định trách nhiệm chính trị của báo chí cách mạng. Khi người làm báo chỉ chú ý lợi ích kinh tế trước mắt, họ tự đánh mất tư cách “người chiến sĩ báo chí cách mạng” vinh quang của mình.
Cùng với đó, khi uy tín của cơ quan báo chí chính thống suy giảm, “lá chắn” bảo vệ nền tảng tư tưởng của xã hội cũng bị suy yếu. Dưới sức ép khuếch đại mạng xã hội, những tin tức sai lệch nhanh chóng trở thành “tòa án dư luận” một chiều, kích động cảm xúc tiêu cực, khiến người dân hiểu sai chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Càng nguy hiểm hơn, những sai phạm của báo chí chính thống vô tình diễn biến thành “khoảng trống truyền thông”. Tạo “lỗ hổng” cho các thế lực thù địch, phản động bóp méo sự thật, đẩy mạnh hoạt động “truyền thông bẩn”, bôi nhọ chính quyền, kích động chống đối, thúc đẩy quá trình “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ. Bởi vậy, việc làm sạch bộ máy, chấn chỉnh kỷ cương không chỉ là trách nhiệm của riêng các tòa soạn, mà đã trở thành vấn đề sống còn trong bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng.
Thực trạng nhức nhối ấy đòi hỏi chúng ta phải có những giải pháp mang tính chiến lược, đồng bộ, đột phá để khắc phục những “điểm nghẽn”, giữ vững thế “chủ động tấn công”, “định hướng dư luận”
(còn nữa)
