Những chuyển biến tích cực
Trong nền kinh tế ngày càng dựa vào tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo, quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là tài sản của doanh nghiệp, nhà khoa học hay người sáng tạo, mà còn gắn trực tiếp với năng lực cạnh tranh và an ninh kinh tế quốc gia. Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ hiệu quả giúp khuyến khích đầu tư, thúc đẩy sáng tạo, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và nâng cao uy tín của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến phức tạp, với phương thức ngày càng tinh vi. Trước tình hình đó, Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo quan trọng, trong đó có Chỉ thị số 13/CT-TTg ngày 17-5-2025, Nghị quyết số 397/NQ-CP ngày 5-12-2025, Chỉ thị số 02/CT-TTg ngày 30-1-2026 và Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5-5-2026 về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Các chỉ đạo này tạo cơ sở để bộ, ngành và địa phương tăng cường phối hợp, nâng cao trách nhiệm trong tổ chức thực thi.
Theo báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ, trong 9 tháng đầu năm 2026, cả nước phát hiện 9.060 vụ việc có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; trong đó, 8.477 vụ bị xử lý hành chính, với tổng số tiền phạt hơn 131 tỷ đồng. Trị giá hàng hóa vi phạm được ghi nhận ở mức hơn 587,5 tỷ đồng, với 8.228 tổ chức, cá nhân bị xử lý. Những con số này cho thấy hoạt động kiểm tra, phát hiện và xử lý tiếp tục được triển khai trên phạm vi cả nước, góp phần tăng sức răn đe đối với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Đáng chú ý, công tác đấu tranh đã có chuyển biến rõ nét ở khâu xử lý hình sự.
Trong 9 tháng đầu năm 2026, lực lượng chức năng khởi tố 244 vụ án, tăng khoảng 467% so với tổng số vụ khởi tố trong cả năm 2025 theo báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ. Riêng tháng 9, có 33 vụ án được khởi tố, tăng khoảng 821% so với cùng kỳ năm 2025.
Theo số liệu Bộ Công an cung cấp, trong tháng 9-2026, lực lượng Công an khởi tố 9 vụ án theo Điều 225 Bộ luật Hình sự về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan và 24 vụ án theo Điều 226 về tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp. Việc tăng cường điều tra, khởi tố những vụ việc có dấu hiệu tội phạm cho thấy quyết tâm không chỉ dừng ở xử phạt hành chính mà còn xử lý nghiêm các hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm, qua đó nâng cao tính răn đe và phòng ngừa.
Trên không gian mạng, các biện pháp ngăn chặn vi phạm cũng được đẩy mạnh. Trong tháng 9-2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp nhận, xử lý 5 vụ việc phản ánh vi phạm bản quyền; triển khai biện pháp ngăn chặn 25 website vi phạm. Trong 2 tháng 8 và 9-2026, thời gian tập trung triển khai Kế hoạch hành động về sở hữu trí tuệ, số vụ xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường trực tuyến được xử lý đạt 31 vụ, trong đó có 3 vụ bị xử lý hành chính và 14 vụ bị khởi tố hình sự. Đây là chuyển biến đáng chú ý, phản ánh nỗ lực mở rộng hoạt động thực thi đến những không gian mà hành vi vi phạm có thể lan truyền nhanh, tiếp cận đông người dùng và gây thiệt hại lớn.
Hoàn thiện thể chế, tăng cường phối hợp liên ngành
Những kết quả trên có được từ sự vào cuộc của nhiều lực lượng, cùng với việc tăng cường chỉ đạo, điều phối và hoàn thiện cơ chế thực thi. Trong tháng 9-2026, lực lượng Quản lý thị trường thuộc Bộ Công Thương xử lý 538 vụ vi phạm liên quan đến sở hữu trí tuệ, phạt hơn 7,4 tỷ đồng, với trị giá hàng hóa vi phạm gần 145 tỷ đồng; chuyển cơ quan điều tra 33 vụ. So với cùng kỳ năm 2025, số vụ xử lý tăng 42,2%, tiền phạt tăng 50,1% và trị giá hàng hóa vi phạm tăng 3.177. Trong lĩnh vực hải quan, lực lượng chức năng phát hiện, bắt giữ 7 vụ việc, xử lý 5 vụ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và chủ động tạm dừng thủ tục hải quan đối với 2 vụ trong tháng 9.
Các kết quả này cho thấy vai trò quan trọng của kiểm soát thị trường và biên giới trong ngăn chặn hàng hóa có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trước khi được đưa vào lưu thông. Tuy nhiên, xử lý ở khâu tiêu thụ hay ngăn chặn tại cửa khẩu chưa đủ để giải quyết tận gốc vấn đề nếu các cơ sở sản xuất, đầu mối cung ứng và đối tượng chủ mưu vẫn chưa bị phát hiện, xử lý tương xứng. Nhận thức rõ yêu cầu đó, Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp tục xác định hoàn thiện thể chế là nhiệm vụ trọng tâm. Trong 9 tháng đầu năm 2026, Bộ đã hoàn thiện dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ; xây dựng văn bản hợp nhất các quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp và tổng hợp ý kiến đối với dự thảo sửa đổi, bổ sung Thông tư số 11/2015/TT-BKHCN.
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục xây dựng báo cáo tổng kết thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan; Bộ Công an nghiên cứu, tiếp thu ý kiến đối với các quy định về tội xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong dự thảo Bộ luật Hình sự. Thời gian tới, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ xây dựng, triển khai Kế hoạch hành động thực hiện Kết luận số 51-KL/TW ngày 17-6-2026 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh công tác sở hữu trí tuệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong tình hình mới; nghiên cứu sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan trong Bộ luật Hình sự, nhất là đối với hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số.
Cùng với đó, các bộ, ngành sẽ tiếp tục triển khai Chương trình phối hợp hành động về phòng, chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ giai đoạn 2026-2030; tăng cường điều tra các vụ việc có tổ chức, quy mô lớn, xuyên biên giới; nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu địa phương. Việc xây dựng cơ chế phản ứng nhanh đối với các báo cáo xâm phạm bản quyền, tăng trách nhiệm của sàn thương mại điện tử trong phát hiện và gỡ bỏ hàng hóa vi phạm cũng là yêu cầu cấp thiết.
Việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền sở hữu trí tuệ, ứng dụng công nghệ trong phát hiện và truy xuất nguồn gốc hàng hóa, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan chức năng sẽ giúp nâng cao khả năng nhận diện vi phạm, rút ngắn thời gian xác minh và tăng hiệu quả phối hợp. Đồng thời, hợp tác với Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), Mỹ và các đối tác quốc tế cần được thúc đẩy để trao đổi thông tin, hỗ trợ điều tra những vụ việc xuyên biên giới. Bên cạnh những kết quả tích cực, công tác thực thi vẫn còn những hạn chế cần khắc phục.
Kết quả xử lý chưa đồng đều giữa các địa phương; việc cụ thể hóa nhiệm vụ bằng kế hoạch hành động ở một số cơ quan còn chậm… Do đó, các cơ quan chức năng cần xác định bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục; kiểm tra có trọng tâm, trọng điểm và truy đến nguồn gốc vi phạm. Việc phối hợp giữa cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án cũng cần được tăng cường nhằm đẩy nhanh tiến độ giải quyết các vụ án, bảo đảm xử lý nghiêm minh, đúng pháp luật. Song song với đó, tuyên truyền, vận động doanh nghiệp, hộ kinh doanh và người dân tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ phải được thực hiện thường xuyên, giúp hình thành thói quen kinh doanh và tiêu dùng có trách nhiệm.
Những chuyển biến tích cực thời gian qua cho thấy quyết tâm của Việt Nam trong đấu tranh chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đang được cụ thể hóa bằng những kết quả thực chất. Dẫu vậy, số vụ việc bị phát hiện và xử lý mới phản ánh một phần bức tranh thực tế. Để tạo chuyển biến bền vững, điều quan trọng không chỉ là tăng số vụ xử lý, mà còn phải nâng cao chất lượng thực thi, ngăn chặn vi phạm từ gốc và bảo đảm mọi chủ thể đều chịu trách nhiệm trước pháp luật. Đây là điều kiện quan trọng để bảo vệ thành quả sáng tạo, củng cố niềm tin của nhà đầu tư và tạo dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh cho nền kinh tế Việt Nam.
