Bị truy thu, xử phạt hàng chục triệu đồng vì “bỏ quên” doanh nghiệp
Năm 1999, anh Nguyễn M.T. (phường Cầu Giấy, Hà Nội) thành lập một doanh nghiệp trong lĩnh vực ăn uống, nhà hàng. Tuy nhiên, hoạt động vỏn vẹn hơn 1 năm, do dịch Covid nên doanh nghiệp của anh phải dừng hoạt động. Kể từ đó đến nay, doanh nghiệp không phát sinh hoạt động kinh doanh, không có doanh thu, tuy nhiên anh chưa tiến hành các thủ tục giải thể, chấm dứt mã số thuế.
Gần đây, do được tuyên truyền, anh T. liên hệ cơ quan thuế để hoàn tất thủ tục. Tuy nhiên, cơ quan thuế cho biết, số tiền phải xử lý có thể lên tới khoảng gần 40 triệu đồng, gồm lệ phí môn bài, tiền chậm nộp và tiền phạt do chậm nộp hồ sơ khai thuế.
Không chỉ vấn đề chi phí, mà theo yêu cầu của cơ quan thuế, việc tìm lại các hồ sơ, chứng từ từ thời điểm công ty còn hoạt động cũng rất khó khăn. Do không có thời gian và hiểu biết, anh T liên hệ với một đơn vị chuyên cung cấp các dịch vụ về thuế. Anh được báo giá thêm gần 12 triệu đồng tiền phí dịch vụ cho hơn 5 năm doanh nghiệp không hoạt động.
"Tôi biết việc doanh nghiệp không hoạt động nhưng không làm thủ tục đóng mã số thuế là trách nhiệm của tôi. Một phần do thiếu hiểu biết, nghĩ doanh nghiệp không phát sinh doanh thu, không phải nộp thuế nên không ảnh hưởng gì nhiều. Tuy nhiên, tôi không cố tình trốn tránh nghĩa vụ, mà do thiếu hiểu biết. Tôi mong cơ quan Thuế có chính sách tháo gỡ để doanh nghiệp đã ngừng hoạt động có thể hoàn tất thủ tục giải thể" – anh T. nói.
Câu chuyện như anh T. không phải trường hợp cá biệt. Hiện nay, cơ quan Thuế đang triển khai chiến dịch “làm sạch mã số thuế”, theo đó, cơ quan Thuế rà soát gần vào 617.000 doanh nghiệp, gồm khoảng 291.962 doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn tất giải thể (trạng thái 03) và 325.500 doanh nghiệp không hoạt động tại địa chỉ đăng ký, có nợ thuế (trạng thái 06).
Theo bà Nguyễn Thị Cúc - Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, hiện nay có nhiều doanh nghiệp, hộ kinh doanh được thành lập nhưng chưa phát sinh hoạt động kinh doanh, chưa đăng ký sử dụng hóa đơn; hoặc đã thông báo tạm ngừng hoạt động nhưng sau đó không phát sinh doanh thu, chi phí. Thời gian ngừng hoạt động trong nhiều trường hợp kéo dài 5 năm, 10 năm, thậm chí 20 năm nhưng chưa thực hiện thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế. Các trường hợp này thuộc trạng thái 03.
Vướng mắc lớn nhất hiện nay là việc xác định nghĩa vụ thuế, tiền chậm nộp và xử lý vi phạm đối với các trường hợp này.
Có thể gây khó cho việc “làm sạch mã số thuế”
Theo quy định của Luật Quản lý thuế, người nộp thuế có trách nhiệm tự khai, tự nộp, tự quyết toán thuế và thực hiện thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế khi không còn hoạt động sản xuất, kinh doanh. Do đó, việc không hoàn tất thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế là hành vi vi phạm quy định; trong một số trường hợp, người nộp thuế có thể còn phát sinh nghĩa vụ thuế từ thời gian trước khi ngừng hoạt động.
Theo quy định của Luật Quản lý thuế, đối với trường hợp chậm nộp tiền thuế, tiền chậm nộp được tính theo thời gian quy định của pháp luật, với mức 0,03%/ngày.
Bên cạnh việc thu thuế và tiền chậm nộp, khi xử lý các trường hợp ngừng hoạt động, cơ quan thuế đang thực hiện truy thu lệ phí môn bài từ thời điểm ngừng hoạt động đến năm 2025 và tiền chậm nộp lệ phí môn bài. Từ ngày 1/1/2026, NNT không phải nộp lệ phí môn bài theo Nghị quyết số 198/2025/QH15 của Quốc hội.
Cơ quan thuế đồng thời xử phạt hành vi không nộp hồ sơ khai thuế GTGT, TNDN... trong thời gian người nộp thuế không hoạt động, không phát sinh doanh thu.
Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Cúc, việc áp dụng cách xử lý vi phạm đối với người nộp thuế đã ngừng kinh doanh tương tự doanh nghiệp, hộ kinh doanh đang hoạt động có thể chưa phù hợp với bản chất của hành vi và thực tiễn, gây khó khăn cho cả người nộp thuế và cơ quan thuế trong quá trình làm sạch mã số thuế.
Vị chuyên gia minh họa một trường hợp thực tế: Doanh nghiệp chấm dứt hoạt động từ năm 2013 nhưng đến tháng 8/2026 mới làm thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế. Tổng số tiền được thông báo phải nộp để hoàn tất thủ tục gồm 11,5 triệu đồng tiền phạt chậm nộp tờ khai thuế GTGT; 11,5 triệu đồng tiền phạt chậm nộp tờ khai thuế TNDN; 22 triệu đồng lệ phí môn bài từ năm 2013 đến năm 2025 và 16 triệu đồng tiền chậm nộp tính cho từng năm. Tổng cộng là 61 triệu đồng.
Cân nhắc xử lý với trường hợp không cố tình vi phạm
Từ thực tế trên, Chủ tịch Hội tư vấn Thuế Việt Nam cho rằng cần phân loại rõ từng nhóm người nộp thuế để có biện pháp xử lý phù hợp.
Theo bà Cúc, đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng, cần xử lý nghiêm các trường hợp lợi dụng chính sách thông thoáng để thành lập doanh nghiệp "ma", mua bán hóa đơn nhằm trục lợi, không hoạt động tại địa chỉ đăng ký để trốn thuế hoặc lấy cắp, giả mạo thông tin của người khác để thành lập doanh nghiệp, hộ kinh doanh phục vụ hoạt động phi pháp.
Tuy nhiên, đối với trường hợp ngừng hoạt động nhưng chưa chấm dứt hiệu lực mã số thuế do thiếu hiểu biết hoặc "bỏ quên", nếu người nộp thuế thực tế không hoạt động sản xuất, kinh doanh, không phát sinh doanh thu, chi phí và không nợ thuế, có thể nghiên cứu không truy thu lệ phí môn bài và tiền chậm nộp, đồng thời không xử phạt hành vi chậm nộp các hồ sơ khai thuế phát sinh trong thời gian không hoạt động. Thay vào đó, chỉ xử phạt đối với hành vi không thực hiện thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế.
Đối với số thuế còn nợ NSNN phát sinh trước thời điểm ngừng hoạt động, trường hợp không có hành vi gian lận về doanh thu, chi phí hoặc hóa đơn, chứng từ nhằm trốn thuế, cần nghiên cứu phân loại theo từng loại thuế và thời gian nợ để thu đủ tiền thuế gốc. Đồng thời, có thể xem xét việc tính tiền chậm nộp trong thời gian không quá 5 năm nhằm tạo điều kiện để người nộp thuế sớm hoàn tất thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế.
Đồng quan điểm, ông Lê Văn Tuấn - Giám đốc Công ty TNHH Kế toán Thuế Keytas cũng đề xuất nên nghiên cứu không truy thu lệ phí môn bài đối với những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động.
Ông Tuấn đánh giá lệ phí môn bài là loại phí hành chính phải nộp khi được cơ quan Nhà nước cung cấp dịch vụ công khi ra hoạt động kinh doanh. Do đó, khi doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhiều năm thì lệ phí này không nên tiếp tục phát sinh mới.
Người nộp thuế chỉ nên bị xử phạt hành chính đối với hành vi không thông báo ngừng kinh doanh, đồng thời không cần thiết xử phạt chậm nộp đối với các tờ khai trắng, không phát sinh doanh thu. Theo ông, điểm mấu chốt là phải phân biệt giữa “không thực hiện nghĩa vụ” và “cố tình trốn tránh nghĩa vụ”.
