Sáng 6-11, Quốc hội thảo luận về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi). Nội dung được nhiều đại biểu Quốc hội (ĐBQH) quan tâm là mở rộng các hình thức đấu thầu, chỉ định thầu, giá gói thầu...
Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (đoàn Hải Phòng) cho biết, tại Điều 19 của dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) cho phép chỉ định thầu “các gói thầu khác” để đáp ứng tiến độ, chất lượng, hiệu quả. Ông cho rằng, cần thay quy định mở này bằng nguyên tắc chỉ định thầu chỉ áp dụng cho trường hợp được liệt kê cụ thể; quyết định chỉ định thầu phải công khai lý do, tiến độ cam kết và được đối chiếu với tiến độ thực hiện.
Đồng quan điểm, đại biểu Lê Hoàng Anh (đoàn Gia Lai) dẫn số liệu, năm 2025, trong gần 300.000 gói thầu, cứ 5 gói thì gần 4 gói là chỉ định thầu, tỷ lệ 78,35%, tương đương 4,2% GDP; đấu thầu rộng rãi chỉ còn 12,25%. Trong khi đó, Liên minh châu Âu coi tỷ lệ trao thầu trực tiếp từ 10% đã là báo động đỏ.
Theo đại biểu Hoàng Anh, không nước nào cấm chỉ định thầu, nhưng ở đâu chỉ định thầu cũng bị khóa bằng luật, phải giải trình và phải công khai. Còn ở đâu ngoại lệ không bị khóa, ở đó cơ chế “xin - cho”, có chỗ cho lợi ích nhóm.
Do vậy, đại biểu nhấn mạnh quan điểm “cạnh tranh phải là gốc”; đồng thời đề nghị khẳng định lại điều “đấu thầu rộng rãi là chủ yếu”, chỉ định thầu theo danh mục quy định tại luật.
Dẫn lại các vụ án lớn như Việt Á, AIC, đại biểu Lê Hoàng Anh cho rằng luật không thiếu chế tài; cái thiếu là phát hiện sớm, ngăn chặn từ đầu.
Mặt khác, hiệu quả đấu thầu không chỉ phụ thuộc vào luật mà còn vào tổ chức thực hiện. Vì thế, khi có sai phạm lại sửa luật thì rơi vào vòng “siết - nới”: siết thì cán bộ sợ, nới thì sai phạm tăng.
“Một luật đấu thầu tốt không phải là luật mở nhiều cửa nhất, mà là luật để người ngay không sợ, kẻ gian không dám, doanh nghiệp nhỏ có cơ hội, và đồng tiền của Nhân dân được tiêu đúng” – đại biểu Hoàng Anh nói.
Cũng tại phiên thảo luận, quan tâm đến quy định về việc kiểm soát giá gói thầu, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ (đoàn Quảng Trị) phân tích, giá gói thầu là mức trần xét duyệt trúng thầu. Mức trần bị nâng thì giá trúng thầu bị kéo theo, nhất là trong chỉ định thầu, vốn không có cạnh tranh.
Theo đại biểu, khi căn cứ xác định giá còn lỏng, giá gói thầu trở thành chiếc bẫy hai chiều: người muốn làm sai thì lợi dụng, người làm đúng lại e ngại; cán bộ tham gia tổ chuyên gia, hội đồng thẩm định giá luôn nơm nớp lo sợ.
Điều này dẫn đến tình trạng “e ngại rủi ro, sợ sai, đùn đẩy trách nhiệm, né tránh công việc”, cũng là một trong những nguyên nhân làm chậm giải ngân vốn đầu tư công.
Vì thế, đại biểu Vũ đề nghị bổ sung vào điều cấm trong dự luật “hành vi cung cấp báo giá, lập, xác nhận tài liệu không trung thực để xác định giá gói thầu, giá đàm phán”. Đồng thời cần bổ sung nguyên tắc: chủ đầu tư không đối chiếu đủ nguồn bắt buộc thì chịu trách nhiệm về giá gói thầu; đã đối chiếu đủ, không vụ lợi thì người cung cấp thông tin không trung thực chịu trách nhiệm.
Cuối phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn đã phát biểu tiếp thu, giải trình làm rõ các vấn đề ĐBQH quan tâm.
Theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, về các hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, lần sửa đổi luật này mở rộng nhiều hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, trong đó ngoài đấu thầu cạnh tranh còn có đàm phán cạnh tranh, chỉ định thầu.
Tiếp thu ý kiến của các ĐBQH về việc phải có tiêu chuẩn, tiêu chí quy định, phải kiểm tra, giám sát để việc lựa chọn nhà thầu thực sự công khai, minh bạch, tránh lợi dụng chính sách..., cơ quan soạn thảo sẽ bổ sung vào dự án luật.
Về quy trình, thủ tục lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, Bộ trưởng Tài chính cho biết, dự thảo luật đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi kèm với cơ chế kiểm tra, giám sát để tránh lạm dụng và bảo đảm việc lựa chọn nhà thầu đạt chính sách tốt nhất.
Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nêu, trong năm 2025 đã phân cấp, phân quyền chỉ định thầu lên đến trên 72% và đã có hiệu quả. Bộ trưởng cũng cho biết, những vụ án lớn như mua sắm thiết bị y tế Việt Á hay Việt Mỹ thì đều “đấu thầu đúng quy định”.
“Phân cấp, phân quyền nhưng không có nghĩa là buông lỏng quản lý và đề cao trách nhiệm của người được quyết định” - Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh.
