Bóc trần những “đại ca ảo"
Chỉ trong hơn hai tuần, từ Đồng Nai, TP HCM đến Hà Nội, lực lượng Công an liên tiếp khám phá các vụ án liên quan đến những nhân vật giang hồ mạng từng được tung hô là “đại ca”, “anh lớn”.
Đằng sau những clip phô trương thanh thế, rao giảng đạo lý là các hành vi có dấu hiệu tội phạm như cho vay lãi nặng, tàng trữ trái phép vũ khí quân dụng.
Ngày 27/10/2026, Công an TP Đồng Nai khởi tố, tạm giam 20 bị can liên quan nhóm “Cọp đen” để điều tra về hành vi đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông.
Trước đó, từ năm 2019, nhóm này sản xuất nhiều phim ngắn mang màu sắc giang hồ để đăng tải trên mạng xã hội, thu hút người xem và kiếm tiền quảng cáo, có tập phim đạt hơn 4 triệu lượt xem.
Ngày 6/11, Công an TP HCM khởi tố, bắt tạm giam Nguyễn Tuấn Hiệp (tức “Hiệp đen”) cùng 13 người liên quan. Quá trình điều tra phát hiện nhóm này dàn dựng clip bạo lực để phô trương thanh thế, đồng thời có hoạt động cho vay lãi nặng với lãi suất từ 120%/năm và tàng trữ trái phép vũ khí quân dụng.
Ngày 11/11, Công an TP Hà Nội công bố thông tin khởi tố Nguyễn Thái Bình (tức “Bình Trọc”) về tội Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự.
Từ những vụ án trên cho thấy, sự quyết liệt của lực lượng Công an trong nhận diện phương thức hoạt động mới của tội phạm trên không gian mạng. Từ những hình ảnh tưởng chừng chỉ mang tính giải trí, cơ quan điều tra đã lần theo dấu vết, làm rõ các mối quan hệ và hành vi vi phạm pháp luật.
Theo Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu (Chuyên gia tội phạm học, Báo cáo viên pháp luật Trung ương, Thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia), các băng nhóm giang hồ truyền thống thường tạo dựng uy thế bằng sự hung hãn, đàn em và những mối quan hệ được phô trương để khiến người khác khiếp sợ, phục tùng. Và ngày nay, mạng xã hội đã làm thay đổi phương thức tạo dựng quyền lực ấy.
Không cần thực sự có hàng trăm đàn em hay thế lực bảo kê, một đối tượng chỉ cần ê-kíp sản xuất nội dung, kịch bản dàn dựng khéo léo và hình ảnh xuất hiện đầy uy quyền cũng có thể trở thành “đại ca” trong mắt nhiều người.
Dưới góc độ tội phạm học, đó là quá trình tích lũy “vốn uy hiếp”. Danh tiếng đáng sợ có thể khiến người vay tiền chấp nhận những yêu sách vô lý, nạn nhân bị đe dọa không dám trình báo vì lo sợ bị trả thù.
Ngược lại, hình ảnh giàu có, hào phóng cũng có thể được sử dụng để tạo lòng tin, dẫn dụ người khác giao tiền hoặc tham gia các hoạt động bất chính.
Thượng tá Đào Trung Hiếu cho rằng, không ít nhân vật giang hồ mạng sở hữu xe sang, tiêu tiền hào phóng, thường xuyên phô trương cuộc sống xa hoa. Lượt xem, quảng cáo hay kinh doanh trực tuyến có thể là nguồn thu hợp pháp, nhưng không thể mặc nhiên giải thích mọi biểu hiện giàu có.
Trong những trường hợp có hoạt động kinh tế ngầm, tiền bất chính có thể được đầu tư để xây dựng hình ảnh, sản xuất video và thu hút sự chú ý. Danh tiếng sau đó trở thành công cụ mở rộng quan hệ, tìm kiếm khách hàng và phục vụ hoạt động kiếm tiền bất chính. Đó là vòng tuần hoàn: tiền mua danh tiếng, danh tiếng tạo quyền lực, quyền lực lại được sử dụng để kiếm thêm tiền.
“Tẩy trắng hình ảnh” kết hợp hiệu ứng hào quang
Theo TS Đào Trung Hiếu, đây có thể là biểu hiện của cơ chế “tẩy trắng hình ảnh” kết hợp hiệu ứng hào quang. Một vài hành động tốt khiến người xem dễ bỏ qua những dấu hiệu bất thường về nguồn gốc tài sản, cách hành xử và các mối quan hệ.
Điều đáng lo ngại hơn cả là những hình tượng giang hồ mạng có thể làm lệch chuẩn giá trị của một bộ phận thanh thiếu niên. Ở tuổi mới lớn, nhu cầu khẳng định bản thân, tìm kiếm sự công nhận rất mạnh. Hình ảnh giàu có nhanh chóng, nói năng ngang tàng, được tung hô dễ tạo ảo tưởng về con đường tắt dẫn đến thành công.
TS Hiếu phân tích, theo lý thuyết học tập xã hội của nhà tâm lý học Albert Bandura, con người có thể học hỏi hành vi thông qua quan sát và bắt chước, nhất là khi hành vi đó được tưởng thưởng. Trên mạng xã hội, lượt thích, bình luận tung hô và danh tiếng có thể trở thành những tín hiệu khích lệ. Khi sự hung hãn được ca ngợi, thái độ coi thường pháp luật được ngưỡng mộ, người trẻ dễ hình thành nhận thức sai lệch về bản lĩnh và giá trị bản thân.
Đó là sự lãng mạn hóa tội phạm: Bạo lực được khoác áo nghĩa khí, liều lĩnh được gọi là bản lĩnh, giàu có bất minh được tôn vinh như biểu tượng thành công. Trong khi đó, nỗi đau của nạn nhân và cái giá pháp lý của hành vi phạm tội lại bị che khuất.
Thuật toán mạng xã hội còn có thể khuếch đại ảnh hưởng này khi liên tục đề xuất những nội dung tương tự. Không phải mọi đứa trẻ xem clip giang hồ đều sẽ vi phạm pháp luật, nhưng đáng lo nhất là khi các em lấy những nhân vật này làm chuẩn mực để đánh giá thành công, lòng dũng cảm và giá trị con người.
Để cái tốt trở nên đáng ngưỡng mộ
Những vụ án được khám phá thời gian qua khẳng định không gian mạng không phải vùng miễn trừ pháp luật, danh tiếng trên mạng không thể trở thành lá chắn cho hành vi phạm tội ngoài đời thực.
Tuy nhiên, theo TS Hiếu,“giang hồ mạng” không phải một tội danh. Không thể hình sự hóa một người chỉ vì họ xăm trổ, nói năng ngang tàng hay tự nhận là giang hồ. Việc xử lý phải căn cứ vào hành vi cụ thể, chứng cứ và dấu hiệu cấu thành tội phạm.
Khi mạng xã hội bị sử dụng để đe dọa, cưỡng đoạt, lừa đảo, dữ liệu điện tử, thông tin liên lạc và dấu vết giao dịch có thể trở thành nguồn chứng cứ quan trọng. Mạng xã hội giúp tội phạm khuếch đại quyền lực, nhưng cũng chính là nơi chúng để lại dấu vết.
Để phòng ngừa, TS Đào Trung Hiếu cho rằng, gia đình cần quan tâm đến biểu hiện thần tượng quá mức các nhân vật giang hồ mạng, bắt chước hành vi hung hãn, đề cao bạo lực ở con em. Thay vì chỉ cấm đoán, cha mẹ cần giúp trẻ phân biệt sức mạnh với hung hãn, bản lĩnh với liều lĩnh, thành công chân chính với giàu có bất minh.
Nhà trường cần tăng cường giáo dục năng lực số, tư duy phản biện; các nền tảng mạng xã hội cần kiểm soát nội dung cổ súy bạo lực, kích động hành vi phạm pháp. Đồng thời, xã hội cần lan tỏa những hình mẫu tích cực như nhà khoa học, người lao động sáng tạo, vận động viên vượt khó hay chiến sĩ Công an tận tụy vì nhân dân.
“Muốn đẩy lùi văn hóa giang hồ mạng, không chỉ cần làm cho cái xấu phải trả giá mà còn phải làm cho cái tốt trở nên đáng ngưỡng mộ. Sức mạnh của xã hội văn minh phải được xây dựng trên nền tảng tôn trọng pháp luật, niềm tin vào công lý và những giá trị tốt đẹp” - Chuyên gia tội phạm học Đào Trung Hiếu nhấn mạnh.