Quyết tâm thúc đẩy hoàn tất COC
Trả lời phỏng vấn báo The Straits Times mới đây, Ngoại trưởng Philippines Ma. Theresa Lazaro nhấn mạnh, việc hoàn tất COC không chỉ có ý nghĩa đối với các bên liên quan trực tiếp ở Biển Đông mà còn đối với toàn bộ cộng đồng quốc tế. Trên cương vị Chủ tịch ASEAN năm 2026, Philippines đang coi thúc đẩy hoàn tất COC là một trong những ưu tiên hàng đầu, xem đây là đóng góp thiết thực của ASEAN đối với hòa bình, ổn định và an ninh hàng hải toàn cầu.
Phát biểu của Ngoại trưởng Philippines được đưa ra trước thực tế rằng các tuyến hàng hải quốc tế đang ngày càng trở nên dễ tổn thương trước những bất ổn địa chính trị. Những diễn biến căng thẳng gần đây tại eo biển Hormuz - một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới - đã cho thấy chỉ một điểm nóng hàng hải cũng có thể tác động sâu rộng đến chuỗi cung ứng toàn cầu, thị trường năng lượng và tăng trưởng kinh tế thế giới.
Trong bối cảnh đó, ASEAN có trách nhiệm góp phần ngăn ngừa nguy cơ xuất hiện những điểm nóng tương tự tại khu vực Đông Nam Á, đặc biệt là ở Biển Đông - tuyến hàng hải huyết mạch của thế giới với lượng hàng hóa trị giá hàng nghìn tỷ USD lưu thông mỗi năm. Ý tưởng xây dựng một bộ quy tắc ứng xử trên Biển Đông đã được ASEAN và Trung Quốc theo đuổi trong hơn hai thập niên. Mục tiêu của COC là thiết lập các nguyên tắc và chuẩn mực ứng xử nhằm quản lý bất đồng, giảm thiểu nguy cơ va chạm và duy trì môi trường hòa bình, ổn định trên biển.
Trên thực tế, tiến trình đàm phán COC đã trải qua nhiều thăng trầm. Trước khi đại dịch Covid-19 bùng phát, ASEAN và Trung Quốc đã lên kế hoạch triển khai hàng loạt vòng đàm phán nhằm đẩy nhanh tiến độ xây dựng văn kiện này. Tuy nhiên, đại dịch đã khiến quá trình thương lượng bị gián đoạn trong thời gian dài. Điều đáng lo lắng là trong thời gian đó, những diễn biến trên thực địa tại Biển Đông lại không hề lắng dịu. Nhiều hoạt động làm thay đổi nguyên trạng, quân sự hóa các thực thể trên biển tiếp tục diễn ra, gây quan ngại sâu sắc cho các quốc gia trong khu vực và cộng đồng quốc tế.
Chính vì vậy, việc nối lại đàm phán COC được xem là một bước đi cần thiết nhằm khôi phục động lực đối thoại và xây dựng lòng tin giữa các bên. ASEAN kỳ vọng COC sẽ trở thành nền tảng pháp lý quan trọng giúp kiểm soát các hành vi làm gia tăng căng thẳng, góp phần duy trì hòa bình, ổn định và bảo đảm tự do hàng hải, hàng không trên Biển Đông.
Tại Hội nghị hẹp Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN đầu năm 2026, các nước thành viên đã lần đầu tiên thống nhất mục tiêu phấn đấu hoàn tất đàm phán COC trong năm 2026. Đây được xem là dấu mốc đáng chú ý, thể hiện quyết tâm chính trị mạnh mẽ của ASEAN sau nhiều năm theo đuổi mục tiêu này.
Theo Ngoại trưởng Philippines, các cuộc thương lượng hiện đang được thúc đẩy với tần suất cao hơn. Tuy nhiên, một số nội dung quan trọng vẫn cần tiếp tục được thảo luận, bao gồm tính chất pháp lý của COC, phạm vi áp dụng, mối quan hệ giữa COC và DOC cũng như cơ chế thực thi sau khi văn kiện được thông qua. Mặc dù còn nhiều khó khăn, song việc ASEAN và Trung Quốc cùng thể hiện mong muốn đẩy nhanh tiến trình đàm phán là tín hiệu tích cực, tạo cơ sở cho những kỳ vọng mới về khả năng hoàn tất văn kiện trong tương lai gần.
Xây dựng COC hiệu quả, thực chất và khả thi
Biển Đông từ lâu đã tồn tại những tranh chấp chủ quyền phức tạp giữa “5 nước 6 bên” (gồm Brunei, Malaysia, Philippines, Trung Quốc, Việt Nam và Đài Loan - Trung Quốc). Đây không chỉ là vấn đề song phương hay khu vực mà còn tác động trực tiếp đến môi trường an ninh quốc tế bởi vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng của vùng biển này. Nhận thức rõ những nguy cơ tiềm ẩn, ASEAN từ rất sớm đã chủ động tìm kiếm các cơ chế nhằm duy trì hòa bình và ổn định tại Biển Đông.
Sau nhiều năm vận động và thương lượng, ASEAN và Trung Quốc đã ký Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) năm 2002. DOC là bước tiến quan trọng trong nỗ lực xây dựng lòng tin và thiết lập các nguyên tắc ứng xử cơ bản giữa các bên. Tuy nhiên, do không mang tính ràng buộc pháp lý nên hiệu quả của văn kiện này còn hạn chế. Trong nhiều thời điểm, căng thẳng trên Biển Đông vẫn gia tăng, cho thấy nhu cầu cần có một cơ chế mạnh mẽ hơn.
Đó chính là lý do ASEAN tiếp tục thúc đẩy xây dựng COC với kỳ vọng đây sẽ là văn kiện có tính thực chất cao hơn, góp phần ngăn ngừa các hành động làm phức tạp tình hình và giảm nguy cơ xung đột ngoài ý muốn. Sau nhiều nỗ lực, năm 2013, Trung Quốc đồng ý khởi động đàm phán chính thức về COC. Đến năm 2018, hai bên hoàn tất vòng đọc đầu tiên của dự thảo văn kiện. Hiện nay, sau 3 vòng rà soát, gần 70% nội dung dự thảo đã đạt được đồng thuận. Tuy nhiên, phần còn lại lại chính là những nội dung khó khăn và nhạy cảm nhất.
Theo giới quan sát, 4 vấn đề trọng tâm hiện nay gồm: mối quan hệ giữa COC và DOC; tính ràng buộc pháp lý của COC; phạm vi áp dụng về mặt địa lý; và việc xác định rõ các khái niệm quan trọng như “tự kiềm chế”, “hành động làm phức tạp tình hình” hay cơ chế xử lý vi phạm. Đây đều là những nội dung liên quan trực tiếp đến hiệu quả thực thi của văn kiện sau này. Một COC thiếu tính ràng buộc hoặc không có cơ chế giám sát phù hợp sẽ khó tạo ra sự thay đổi thực chất trên thực địa.
Chính vì vậy, ASEAN nhiều lần khẳng định COC cần phải hiệu quả, thực chất, phù hợp với luật pháp quốc tế và đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982) - khuôn khổ pháp lý toàn diện điều chỉnh mọi hoạt động trên biển hiện nay. Điều đáng ghi nhận là cả ASEAN và Trung Quốc đều bày tỏ mong muốn duy trì ổn định trên biển nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho tiến trình xây dựng COC. Đây là cơ sở quan trọng để hai bên tiếp tục thu hẹp khác biệt và thúc đẩy đối thoại.
Trong thực tế, tiến trình đàm phán COC không đơn thuần là quá trình xây dựng một văn kiện pháp lý mà còn là quá trình củng cố lòng tin chiến lược giữa ASEAN và Trung Quốc. Là đối tác thương mại hàng đầu của nhau và cùng chia sẻ lợi ích trong việc duy trì môi trường hòa bình để phát triển, cả ASEAN và Trung Quốc đều có trách nhiệm đưa tiến trình này đến thành công. Khi được thông qua, COC chắc chắn sẽ thu hút sự quan tâm rộng rãi của cộng đồng quốc tế. Giá trị của văn kiện sẽ không chỉ được đánh giá qua nội dung mà còn thông qua khả năng thực thi trên thực tế.
Do đó, bên cạnh việc hoàn thiện các điều khoản, ASEAN và Trung Quốc cần đặc biệt chú trọng xây dựng cơ chế giám sát, kiểm tra và thực hiện hiệu quả. Chỉ khi có cơ chế bảo đảm thực thi đủ mạnh, COC mới có thể phát huy vai trò là một khuôn khổ điều chỉnh hành vi, thúc đẩy hợp tác, ngăn ngừa xung đột và củng cố lòng tin giữa các bên.
Hơn 2 thập niên kể từ khi ý tưởng xây dựng COC được khởi xướng, tiến trình đàm phán đã đi được một chặng đường dài. Những kết quả đạt được cho thấy quyết tâm của ASEAN và Trung Quốc trong việc tìm kiếm một giải pháp mang tính xây dựng đối với vấn đề Biển Đông.
Trong bối cảnh tình hình khu vực và thế giới đang đối mặt với nhiều bất ổn, việc sớm hoàn tất một COC hiệu quả, thực chất, khả thi và phù hợp với luật pháp quốc tế sẽ không chỉ giúp tăng cường lòng tin giữa các bên liên quan mà còn đóng góp quan trọng vào việc duy trì hòa bình, ổn định, an ninh và phát triển bền vững tại Biển Đông cũng như toàn khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
