Lỗ hổng hạ tầng kiểm soát không lưu
Theo dữ liệu từ trang theo dõi hàng không FlightAware, ngày 15-11, Mỹ ghi nhận hơn 2.300 chuyến bay bị hủy và khoảng 7.700 chuyến bị hoãn. Trước đó, ngày 14-11, các hãng hàng không đã hủy hơn 6.400 chuyến và hoãn hơn 8.000 chuyến. Còn ngày 13-11, khi Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) ban hành lệnh tạm dừng hoạt động bay trên toàn quốc, có tới hơn 3.500 máy bay đang hoạt động trên không phận Mỹ. Các chuyến bay này được phép tiếp tục hạ cánh theo quy trình an toàn, trong khi 12 nghìn chuyến bay chưa thực hiện đã bị hủy.
Đây là lần đầu tiên Mỹ phải ban hành lệnh tạm dừng hoạt động bay trên toàn quốc kể từ tháng 1-2023, khi một hệ thống máy tính trọng yếu của FAA phụ trách gửi thông báo an toàn đến phi công gặp trục trặc. Đây cũng là lần thứ hai biện pháp này được áp dụng kể từ sau vụ khủng bố ngày 11-9-2001. Ông Bryan Bedford, người đứng đầu FAA cho biết, sự cố tạm dừng hoạt động bay lần này có thời gian kéo dài nhất trong 25 năm qua. Ông thừa nhận các hãng hàng không vẫn phải đối mặt với tình trạng chậm, hủy chuyến trong ngày thứ bảy (14-11), nhưng khẳng định “giai đoạn tồi tệ nhất đã qua”.
Liên quan đến nguyên nhân vụ việc trên, Bộ trưởng Giao thông Vận tải Mỹ Sean Duffy cho biết, sự cố được xác định có liên quan đến việc nhà thầu L3Harris Technologies thay thế dây đồng lỗi thời trong hệ thống kiểm soát không lưu bằng cáp quang mới tại một cơ sở hẻo lánh gần El Dorado, bang Arkansas. Một bộ định tuyến tại đây đã liên tục gửi yêu cầu kết nối, gây quá tải hệ thống kiểm soát không lưu. Trục trặc đã gây mất ổn định tại 17 trong số 22 trung tâm kiểm soát không lưu đường dài và lan sang một số cơ sở kiểm soát tiếp cận bằng radar, khiến việc liên lạc với máy bay và truyền dữ liệu radar bị ảnh hưởng, buộc nhà chức trách phải tạm ngừng cho máy bay cất cánh trong khoảng 4 giờ.
Ông Duffy thông báo bộ định tuyến này hiện đang được kiểm tra tại một cơ sở của L3Harris, đồng thời nói thêm rằng vẫn chưa rõ sự cố xuất phát từ “sự yếu kém về năng lực” của nhà thầu hay do bộ định tuyến bị lỗi. Phát biểu trên chương trình Face the Nation của đài CBS, ông Duffy cho biết, việc chuyển đổi đã diễn ra suôn sẻ hàng nghìn lần nhưng lần này thì không. Còn FAA cho biết cơ quan này cũng đang kiểm tra thiết bị tại một cơ sở ở Amarillo, bang Texas, có thể cũng góp phần gây quá tải. Hiện nay, mặc dù lệnh đình chỉ cất cánh đã được dỡ bỏ, nhưng hoạt động hàng không ở Mỹ vẫn chưa thể trở lại bình thường. Theo Reuters, việc khôi phục lịch trình có thể kéo dài nhiều ngày do hàng nghìn chuyến bay bị gián đoạn, khiến máy bay và tổ bay không còn ở đúng vị trí theo kế hoạch. Các hãng hàng không đang xử lý lượng lớn chuyến bay bị hoãn, hủy và bố trí lại hoạt động khai thác. Theo truyền thông Mỹ, các hãng hàng không Mỹ sẽ không phải bồi thường cho những hành khách bị mắc kẹt do sự cố, bởi nguyên nhân xuất phát từ hệ thống của FAA, không thuộc trách nhiệm của các hãng.
Tranh cãi về trách nhiệm để xảy ra sự cố
Sự cố gián đoạn hệ thống kiểm soát không lưu đang làm dấy lên quan ngại về tình trạng lạc hậu của hạ tầng hàng không Mỹ. Ngay từ năm 2024, Văn phòng trách nhiệm giải trình Chính phủ Mỹ (GAO) cho biết FAA xác định 51 trong số 138 hệ thống kiểm soát không lưu không còn bảo đảm khả năng duy trì hoạt động lâu dài, còn 54 hệ thống khác có nguy cơ tương tự. Hai nhóm này chiếm hơn ¾ số hệ thống được xem xét.
Tiếp đó, tháng 9-2026, Giám đốc FAA Bedford cho biết, hơn 300 cơ sở kiểm soát không lưu hoạt động với các hệ thống công nghệ tách biệt. Một số nơi sử dụng máy tính và thiết bị viễn thông có tuổi đời hàng chục năm, không thể trao đổi dữ liệu thông suốt với nhau. Linh kiện thay thế cho một số thiết bị phải mua qua các trang đấu giá trực tuyến hoặc chế tạo bằng công nghệ in 3D. Đáng lo hơn, thiết bị dự phòng cũng chưa bảo đảm khả năng duy trì hoạt động khi kết nối chính gặp lỗi. Phát biểu trên chương trình This Week của đài ABC sau sự cố kiểm soát không lưu, Bộ trưởng Giao thông Vận tải Mỹ Duffy thừa nhận: “Những bộ định tuyến đó được mua vào năm 2001. Chúng đã lỗi thời từ năm 2006, vậy mà đến năm 2026 chúng ta vẫn sử dụng. Điều đó cho thấy hệ thống mạng này cũ kỹ đến mức nào”. Còn Tổng thống Mỹ Donald Trump thì viết trên mạng xã hội X: “Phần lớn hệ thống kiểm soát không lưu hiện nay của chúng ta đã 50 năm tuổi - THẬT NỰC CƯỜI!”.
Trên chính trường, những lời chỉ trích liên quan đến sự cố trên bắt đầu xuất hiện. Các quan chức trong chính quyền Tổng thống Donald Trump đã lên tiếng quy trách nhiệm cho Quốc hội vì không phê duyệt thêm ngân sách để thay thế hệ thống công nghệ đã tồn tại hàng chục năm, khiến việc nâng cao hiệu quả phục vụ công tác quản lý không lưu tại Mỹ gặp khó khăn. Theo Bộ Giao thông Vận tải, năm ngoái, Quốc hội Mỹ đã cấp cho FAA 12,5 tỉ USD để triển khai hiện đại hóa, nhưng Quốc hội lại đặt ra những giới hạn nghiêm ngặt đối với việc sử dụng khoản tiền này khiến việc nâng cấp hệ thống viễn thông chậm trễ.
Bộ trưởng Giao thông Vận tải Mỹ Sean Duffy thì than phiền L3Harris đã giành được hợp đồng vận hành và sở hữu mạng lưới thông tin liên lạc của FAA từ nhiều thập niên trước. Vì thế, ông Duffy cho biết sẽ đề nghị Quốc hội cấp thêm kinh phí để xây dựng một hệ thống mạng có kiến trúc hoàn toàn mới, do những công ty hàng đầu thế giới thực hiện, gồm AT&T, Verizon và Lumen. Dù Quốc hội Mỹ đã phê duyệt khoản ngân sách 12,5 tỷ USD để nâng cấp hàng trăm hệ thống vô tuyến trong khuôn khổ chương trình hiện đại hóa hạ tầng hàng không, nhưng ông Duffy muốn bổ sung thêm 30 tỷ USD để hoàn tất công việc.
Tổng thống Donald Trump ủng hộ nỗ lực thúc đẩy phê duyệt khoản ngân sách lớn để hiện đại hóa cơ sở hạ tầng của FAA nhưng hướng sự chỉ trích vào Quốc hội. Ông tuyên bố: “Chúng ta đã bắt đầu công việc, nhưng phải làm đồng loạt, chứ không thể nhỏ giọt. Quốc hội phải phê duyệt”. Còn ông Duffy thì khẳng định: “Tôi không thể chỉ đổ lỗi cho Đảng Cộng hòa hay Đảng Dân chủ, vì trách nhiệm thuộc về cả hai. Tình trạng thiếu đầu tư này đã kéo dài 20, 25, 30 năm”. Trong khi đó, các nghị sĩ Mỹ đề nghị điều tra nguyên nhân sự cố và đánh giá khả năng bảo vệ hệ thống trước các cuộc tấn công mạng. Các nghị sĩ Dân chủ tại Hạ viện chỉ trích rằng, sau 15 tháng kể từ khi Quốc hội phê duyệt khoản ngân sách 12,5 tỉ USD để cải thiện hệ thống kiểm soát không lưu, Bộ Giao thông Vận tải mới cam kết chi 4,3 tỉ USD và thực chi chỉ được có 1 tỉ USD. Thêm vào đó, dù không có ai gặp nguy hiểm khi hệ thống kiểm soát không lưu gặp sự cố và hơn 3.000 chuyến bay đang ở trên không tại thời điểm lệnh đình chỉ được ban hành đều đã hạ cánh an toàn, nhưng dư luận vẫn tỏ ra bức xúc trước sự việc hy hữu trên. Ông Andrew Charlton, Giám đốc điều hành Aviation Advocacy, nhận định: “Hiệu ứng dây chuyền từ sự cố này là vô cùng lớn”. Theo ông Charlton, máy bay không chỉ thực hiện một hành trình từ điểm A đến điểm B rồi quay trở lại và kết thúc hoạt động. Trên thực tế, máy bay phải tiếp tục được điều động đến điểm C, rồi điểm E và liên tục luân chuyển giữa nhiều điểm đến khác nhau. Tác động càng nghiêm trọng hơn đối với các chuyến bay đường dài, đặc biệt là những hành trình quốc tế vượt Đại Tây Dương hoặc Thái Bình Dương.
Còn ông Steve Arroyo, chuyên gia an toàn hàng không, cho rằng điểm khác biệt của sự cố hôm thứ sáu tuần trước nằm ở quy mô ảnh hưởng trên toàn quốc, khiến các kiểm soát viên không lưu không thể duy trì liên lạc ổn định với phi công. Từng là phi công của United Airlines, ông Arroyo nhấn mạnh: “Nếu không có khả năng liên lạc đó, dù nguyên nhân là những đường dây cũ đã xuống cấp hay bất kỳ lý do nào khác, chúng ta buộc phải giữ máy bay dưới mặt đất thay vì cho chúng cất cánh, bởi khi đã ở trên không, việc không thể liên lạc với máy bay sẽ tạo ra những rủi ro nghiêm trọng”.