Nhiều vụ việc liên quan bản quyền âm nhạc bị khởi tố
Ngày 15-5 vừa qua, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố 5 vụ án hình sự liên quan hành vi “xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” theo Điều 225 Bộ luật Hình sự. Theo thông tin ban đầu, các vụ việc được xác định xảy ra tại một số đơn vị hoạt động trong lĩnh vực truyền thông, giải trí và phân phối nội dung số. Đây được xem là một trong những động thái mạnh tay hiếm thấy trong xử lý các vấn đề liên quan bản quyền âm nhạc thời gian gần đây.
Trong số đó, vụ việc liên quan đến Công ty cổ phần thương mại và dịch vụ truyền thông Bihaco (BH Media) nhận được nhiều chú ý do doanh nghiệp này từng nhiều lần trở thành tâm điểm tranh luận về bản quyền trên nền tảng số. Những năm qua, BH Media hoạt động mạnh trong lĩnh vực phát hành nội dung trực tuyến, quản lý hệ thống kênh YouTube và khai thác bản ghi âm, ghi hình.
Tuy nhiên, doanh nghiệp này cũng từng vướng nhiều tranh cãi liên quan việc xác lập quyền khai thác đối với một số nội dung âm nhạc trên YouTube. Trên mạng xã hội và các diễn đàn chuyên môn, từng xuất hiện ý kiến từ một số nghệ sĩ, nhạc sĩ hoặc đơn vị quản lý tác quyền cho rằng đơn vị này có hiện tượng nhận diện bản quyền chưa phù hợp đối với một số ca khúc, bản ghi âm hoặc nội dung biểu diễn.
Một trong những sự việc gây chú ý nhất xảy ra cuối năm 2021, khi phần Quốc ca Việt Nam trong trận đấu giữa đội tuyển Việt Nam và Lào tại AFF Cup bị tắt tiếng trên nền tảng YouTube do liên quan cơ chế quản lý bản quyền tự động. Sau đó, Bộ VHTT&DL ã lên tiếng khẳng định không ai được ngăn cản việc phổ biến Quốc ca Việt Nam. Vụ việc khi ấy tạo nên cuộc tranh luận lớn về cách vận hành hệ thống bản quyền số cũng như trách nhiệm của các bên liên quan trong quá trình khai thác nội dung trên nền tảng trực tuyến.
Vụ ồn ào “Tiến quân ca” tại AFF Cup 2021:
Sau sự việc phần Quốc ca Việt Nam bị tắt tiếng trên YouTube trong trận Việt Nam - Lào tại AFF Cup 2021, BH Media từng lên tiếng khẳng định không liên quan trực tiếp đến việc này. Khi đó, đại diện đơn vị cho biết, kênh tiếp sóng chủ động tắt âm thanh để tránh nguy cơ bị hệ thống YouTube nhận diện vi phạm bản quyền bản ghi âm và mất doanh thu quảng cáo. Theo giải thích từ BH Media, ca khúc “Tiến quân ca” là Quốc ca Việt Nam nhưng các bản ghi âm cụ thể vẫn có thể thuộc quyền sở hữu của những đơn vị sản xuất khác nhau. Trong trường hợp trận đấu nói trên, bản ghi được cho là do một hãng đĩa nước ngoài sản xuất và đăng ký quyền sở hữu bản ghi, nên hệ thống YouTube đã tự động nhận diện khi phát sóng trực tuyến.
Ngoài vụ án liên quan BH Media, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an còn khởi tố nhiều vụ án khác xảy ra tại Công ty TNHH Lululola Entertainment, nhóm 1900 Group, Công ty TNHH Mây Sài Gòn và Trung tâm Giọng ca để đời. Đây đều là những đơn vị hoạt động trong lĩnh vực tổ chức biểu diễn, sản xuất và khai thác nội dung âm nhạc trên môi trường số.
Trong vài năm gần đây, mô hình tổ chức các đêm nhạc quy mô nhỏ, ghi hình trực tiếp rồi đăng tải lên mạng Internet phát triển mạnh, thu hút lượng lớn người xem. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển đó cũng xuất hiện nhiều tranh cãi liên quan quyền tác giả, quyền biểu diễn cũng như quyền đối với các bản ghi âm, ghi hình được khai thác trên môi trường số.
Trên thực tế, tranh chấp bản quyền âm nhạc tại Việt Nam không phải câu chuyện mới. Nhiều năm qua, thị trường từng chứng kiến hàng loạt vụ việc giữa nhạc sĩ, ca sĩ, đơn vị tổ chức biểu diễn và các nền tảng khai thác nội dung số. Một số nghệ sĩ phản ánh tình trạng tác phẩm bị sử dụng trên Internet mà chưa hoàn tất thỏa thuận cấp phép. Trong khi đó ở chiều ngược lại, nhiều đơn vị sản xuất nội dung cho rằng hệ thống quản lý bản quyền hiện còn chồng chéo, khó xác định đầy đủ các loại quyền liên quan.
Bởi với một ca khúc trên môi trường số, có thể đồng thời tồn tại nhiều lớp quyền khác nhau như quyền tác giả của nhạc sĩ, quyền liên quan đối với bản ghi âm, quyền biểu diễn của ca sĩ hoặc quyền khai thác thương mại từ nhà sản xuất. Việc thiếu cơ sở dữ liệu đồng bộ và minh bạch trong nhiều trường hợp khiến quá trình xác minh quyền sở hữu trở nên phức tạp.
"Lỗ hổng" trong quản lý bản quyền nhạc số
Sự phát triển của Internet và các nền tảng số trong nhiều năm qua đã làm thay đổi mạnh cách âm nhạc được sản xuất, phát hành và kiếm về doanh thu. Nếu trước đây nghệ sĩ chủ yếu có doanh thu từ việc bán đĩa, bán vé hay biểu diễn sân khấu, thì hiện nay nguồn thu lớn lại đến từ các nền tảng trực tuyến như YouTube, Spotify, TikTok hay Facebook. Một ca khúc có thể nhanh chóng đạt hàng chục triệu lượt xem chỉ sau ít ngày phát hành, kéo theo nguồn thu từ quảng cáo, chia sẻ doanh thu nền tảng và khai thác nội dung số.
Tuy nhiên, khi âm nhạc trở thành "mảnh đất màu mỡ" có giá trị lớn trên Internet, câu chuyện bản quyền cũng trở nên phức tạp hơn. Chỉ với vài thao tác đơn giản, một bài hát hoặc video biểu diễn có thể bị sao chép, cắt ghép rồi đăng tải lại lên nhiều tài khoản khác nhau. Không khó để bắt gặp tình trạng các đoạn nhạc được sử dụng làm nhạc nền cho video, phát trực tiếp đêm nhạc hoặc đăng lại chương trình biểu diễn trên mạng xã hội mà chưa có sự cho phép đầy đủ từ chủ sở hữu.
Đáng chú ý, nhiều mô hình khai thác âm nhạc trực tuyến phát triển rất nhanh trong vài năm gần đây như tổ chức đêm nhạc nhỏ, ghi hình trực tiếp rồi đăng tải lên YouTube để thu hút người xem và doanh thu quảng cáo. Tuy nhiên, với một sản phẩm âm nhạc, quyền sở hữu thường không chỉ thuộc về một cá nhân. Một ca khúc có thể đồng thời liên quan quyền tác giả của nhạc sĩ, quyền biểu diễn của ca sĩ, quyền đối với bản ghi âm của nhà sản xuất hoặc đơn vị phát hành. Chính việc tồn tại nhiều lớp quyền khác nhau khiến tranh chấp dễ phát sinh nếu việc xin phép và thỏa thuận khai thác chưa đầy đủ và rõ ràng.
Một vấn đề khác thường được nhắc đến là cơ chế quản lý bản quyền tự động trên các nền tảng quốc tế như YouTube. Hệ thống này cho phép các đơn vị đăng ký dữ liệu bản quyền để nhận diện nội dung trùng lặp, từ đó có thể yêu cầu chia sẻ doanh thu quảng cáo hoặc hạn chế video vi phạm. Tuy nhiên, trong thực tế từng xuất hiện những tranh cãi khi nhiều bên cùng cho rằng mình có quyền khai thác đối với một bản ghi âm hoặc video biểu diễn. Vụ việc liên quan Quốc ca Việt Nam bị tắt tiếng trên YouTube tại AFF Cup 2021 từng cho thấy sự phức tạp của cơ chế quản lý bản quyền trong môi trường số và gây ra nhiều tranh luận trong dư luận.
Trên thực tế, dù hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ của Việt Nam đã được hoàn thiện hơn trong những năm gần đây, đặc biệt sau khi Luật Sở hữu trí tuệ được sửa đổi, nhưng việc thực thi trên môi trường mạng vẫn còn nhiều khó khăn. Nội dung vi phạm có thể được đăng tải từ nhiều nền tảng đặt máy chủ ở nước ngoài, liên tục thay đổi tài khoản hoặc phát tán rất nhanh, khiến việc xác minh, xử lý mất nhiều thời gian. Việc xác định mức thiệt hại thực tế trong các vụ vi phạm bản quyền trên Internet cũng không đơn giản.
Bên cạnh đó, ý thức về bản quyền trong một bộ phận người dùng vẫn còn hạn chế. Nhiều người cho rằng việc sử dụng một đoạn nhạc ngắn để làm video, đăng lại chương trình biểu diễn hoặc phát trực tiếp đêm nhạc trên mạng xã hội là chuyện bình thường mà chưa thực sự quan tâm đến yếu tố pháp lý. Trong bối cảnh đó, việc cơ quan chức năng liên tiếp kiểm tra và xử lý các vụ việc liên quan bản quyền thời gian gần đây được xem là dấu hiệu cho thấy công tác bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đang được siết chặt hơn.
Nhiều ý kiến cho rằng việc tăng cường xử lý vi phạm là cần thiết để tạo môi trường cạnh tranh minh bạch và bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo. Tuy nhiên, cùng với các biện pháp kiểm tra, giới chuyên môn cũng cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu bản quyền, làm rõ cơ chế cấp phép, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền sở hữu trí tuệ trong môi trường số. Bởi ở thời điểm này, bản quyền không còn là câu chuyện riêng của nghệ sĩ hay doanh nghiệp phát hành nội dung, mà còn trở thành một phần quan trọng trong sự phát triển chuyên nghiệp và bền vững của thị trường âm nhạc Việt Nam.
