Những tác động tiêu cực của El Nino
Phát biểu tại cuộc họp báo trong khuôn khổ Hội nghị lần thứ 31 các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc (LHQ) về biến đổi khí hậu (COP31) tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, Tổng Thư ký Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) Celeste Saulo cảnh báo hiện tượng El Nino đang diễn ra hiện nay có thể làm gia tăng các bệnh liên quan nắng nóng, nguy cơ bùng phát dịch truyền nhiễm và ô nhiễm không khí, với những tác động có thể kéo dài sang năm 2027.
El Nino là hiện tượng khí hậu tự nhiên, đặc trưng bởi sự nóng lên bất thường của lớp nước biển bề mặt ở khu vực trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương nhiệt đới. Hiện tượng này làm thay đổi hoàn lưu khí quyển và các hình thái thời tiết, khiến một số khu vực đối mặt với nắng nóng kéo dài, thiếu nước, hạn hán, trong khi những nơi khác có thể hứng chịu mưa lớn và ngập lụt bất thường.
El Nino thường lặp lại theo chu kỳ không đều, từ 2 đến 7 năm một lần, trung bình thì khoảng 3 đến 4 năm một lần. Một đợt El Nino thường kéo dài từ 9 đến 12 tháng, nhưng trong một số trường hợp đặc biệt có thể kéo dài qua nhiều năm liên tiếp. Đợt El Nino năm nay chính thức xuất hiện từ tháng 6 và bắt đầu đạt cường độ rất mạnh từ giữa tháng 9. Theo báo cáo cập nhật tình trạng khí hậu năm 2026 của WMO, đợt El Nino này có khả năng đạt cường độ mạnh nhất vào tháng 12 và kéo dài đến đầu năm 2027.
Trước mắt, các số liệu thống kê cho thấy nhiệt độ trung bình toàn cầu trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 9-2026 cao hơn khoảng 1,47 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Trong điều kiện El Nino, nền nhiệt thường có xu hướng cao hơn trung bình nhiều năm, trong khi lượng mưa ở một số khu vực có thể thiếu hụt, làm gia tăng bốc hơi và gây bất lợi cho quá trình bổ sung nguồn nước. Những biến động thời tiết do El Nino gây ra đang làm gia tăng sức ép đối với hoạt động sản xuất nông nghiệp tại nhiều khu vực trên thế giới. Tình trạng mưa lớn, hạn hán và nhiệt độ tăng cao có thể ảnh hưởng đến lịch thời vụ, năng suất cây trồng, đồng thời làm tăng chi phí sản xuất và rủi ro đối với chuỗi cung ứng nông sản. Đây là những ví dụ cho thấy thời tiết cực đoan do El Nino có thể tác động trực tiếp đến tiến độ sản xuất và nguồn cung các mặt hàng nông sản trên thị trường quốc tế.
Tại Indonesia, quốc gia sản xuất dầu cọ lớn nhất thế giới, hạn hán làm gia tăng nguy cơ cháy rừng. Nếu tình trạng khô hạn kéo dài, hoạt động sản xuất nông nghiệp và công tác quản lý tài nguyên rừng tại quốc gia này có thể phải đối mặt với nhiều thách thức. Trong khi đó, tại Brazil, mưa lớn khiến hoạt động thu hoạch mía bị gián đoạn, làm dấy lên lo ngại về triển vọng sản xuất cà phê arabica trong năm tới.
Còn tại bang California (Mỹ), lượng mưa gia tăng có thể thúc đẩy thảm thực vật phát triển mạnh. Khi thời tiết chuyển sang khô nóng, lượng thực vật này trở thành nguồn nhiên liệu làm gia tăng nguy cơ cháy rừng, kéo theo tình trạng suy giảm chất lượng không khí. Các công ty điện lực tại bang California đã phải lên kế hoạch đối phó với nguy cơ cháy rừng có thể tăng trong các năm 2027 và 2028.
Với Việt Nam, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia đã ghi nhận nền nhiệt cả nước từ tháng 8 đến tháng 10 cao hơn trung bình nhiều năm. Thời gian này, số lượng bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng đến nước ta ít, mưa giảm đã ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bổ sung nước cho các hồ chứa trước khi bước vào mùa khô. Theo dự báo, trong tháng 11 và 12, lượng mưa trên cả nước dự kiến phổ biến thấp hơn trung bình nhiều năm. Dòng chảy đến hồ ở miền Bắc có thể thiếu hụt 25 - 40%; tại miền Trung và Nam bộ thiếu hụt 30 - 50%, có hồ thiếu hụt trên 65%.
Bên cạnh nắng nóng, hạn hán và mưa lớn có thể làm trầm trọng thêm tình trạng mất an ninh lương thực, nhiệt độ cao hơn mức trung bình do El Nino có thể kéo theo nhiều mối đe dọa đối với sức khỏe cộng đồng. Các ước tính sơ bộ cho thấy hơn 30.000 ca tử vong vượt mức thông thường tại châu Âu thời gian qua có liên quan những đợt nắng nóng, hạn hán và cháy rừng do El Nino. WMO đã phải lên tiếng cảnh báo về nguy cơ lây lan của các bệnh truyền nhiễm như dịch tả, sốt rét và sốt xuất huyết trong giai đoạn El Nino hoạt động mạnh.
Chủ động thích ứng để giảm thiểu tác động tiêu cực
Theo quy luật, tác động của El Nino đối với nhiệt độ toàn cầu thường rõ rệt nhất trong năm tiếp theo, làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các hiện tượng thời tiết cực đoan. Như vậy, năm 2027 sẽ là thời điểm đợt El Nino lần này hoạt động mạnh nhất. Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) cảnh báo, El Nino có nguy cơ đẩy ít nhất 49 triệu người vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng vào cuối năm 2027. Còn theo ước tính của các nhà nghiên cứu Trung Quốc, hiện tượng này khiến thế giới mất gần 4.000 tỷ USD sản lượng kinh tế tiềm năng trong 3 năm tiếp theo do tốc độ tăng trưởng kinh tế suy giảm.
Cùng với thiệt hại kinh tế, sức khỏe cộng đồng cũng đứng trước những rủi ro đáng kể. Các nhà khoa học khí hậu dự báo tình trạng nắng nóng gia tăng do El Nino có thể khiến hơn 450.000 người tử vong sớm. Bên cạnh đó, đợt El Nino hiện nay xuất hiện trong bối cảnh thế giới đang đồng thời phải ứng phó với nhiều cuộc khủng hoảng. Khi các quốc gia vẫn phải gánh chịu những hệ lụy từ xung đột, lạm phát, nợ công và tình trạng thiếu lương thực, một cú sốc khí hậu mới có thể trở thành yếu tố làm trầm trọng thêm những khó khăn hiện hữu, đẩy hàng triệu người vào tình cảnh dễ bị tổn thương hơn.
Thực tế trên cho thấy, những biến động khí hậu có thể để lại hệ lụy kéo dài, vượt xa thời gian diễn ra của một hiện tượng thời tiết đơn lẻ. Trong bối cảnh đó, việc chủ động thích ứng có ý nghĩa quan trọng đối với sản xuất và bảo đảm sinh kế. WMO hiện đang phối hợp với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhằm chuyển tải các dự báo khí tượng thành thông tin cảnh báo và khuyến nghị bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Nhiều quốc gia đang khẩn trương triển khai các biện pháp ứng phó nhằm hạn chế thiệt hại. Tại châu Á, các nước tập trung củng cố hệ thống cảnh báo sớm, bảo vệ nguồn nước và chủ động các phương án bảo đảm sản xuất nông nghiệp. Trên quy mô toàn cầu, báo cáo của WMO ghi nhận số quốc gia có hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai đã tăng từ 56 nước năm 2015 lên 136 nước năm 2025.
Tại Nam Mỹ, một số quốc gia Nam Mỹ đã triển khai công tác chuẩn bị nơi trú ẩn khẩn cấp trước nguy cơ lũ lụt, đồng thời tận dụng dự báo thời tiết để điều chỉnh hoạt động sản xuất nông nghiệp, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai. Panama và Bolivia đã ban bố tình trạng khẩn cấp, qua đó tạo cơ sở huy động thêm nguồn lực, tăng cường lực lượng cứu hộ tại những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề. Nhiều quốc gia khác cũng tổ chức diễn tập, xây dựng phương án ứng phó với nguy cơ bão lớn, lũ lụt và sạt lở đất. Đặc biệt, đối với ngành nông nghiệp là lĩnh vực chịu tác động trực tiếp từ El Nino, nhiều nước đã điều chỉnh lịch thời vụ, lựa chọn giống cây trồng phù hợp, sử dụng nước tiết kiệm và phát triển các mô hình canh tác thích ứng với hạn hán, nắng nóng là những giải pháp cần được quan tâm. Cùng với đó, việc nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm cháy rừng, quản lý hiệu quả tài nguyên nước và xây dựng phương án bảo đảm nguồn cung cho các ngành sản xuất cũng được quan tâm. Hiện nay, nhân loại đã có đủ kiến thức và công cụ để chủ động ứng phó, hạn chế nguy cơ El Nino biến thành thảm họa. Điều quan trọng là các quốc gia cần hành động kịp thời, tăng cường phối hợp và bảo đảm những cộng đồng dễ bị tổn thương nhất được tiếp cận với các nguồn lực hỗ trợ cần thiết, không để bất kỳ ai bị bỏ lại phía sau.
