1. Mẹ tôi kể, từ quãng mấy chục năm trước (chắc cũng phải trên nửa thế kỷ), sau tiếng pháo Giao thừa là các bà, các mẹ, các cô, các chị đã “khăn là áo lượt” rủ nhau lên chùa. Vào những ngày xa xưa đó, việc lên chùa vào đầu năm mới thường diễn ra rất thành tâm và thanh tịch, không mâm lễ cao sang, không dắt díu đông người. Mẹ tôi còn nhắc thêm rằng: “Nét văn hóa lễ chùa đầu năm của người Hà Nội là truyền thống tâm linh trong thời khắc đầu tiên của ngày mùng 1 Tết. Việc lên chùa đầu năm là nhằm cầu mong bình an, may mắn và tài lộc cho gia đình. Người dân thường mặc trang phục kín đáo, trang nghiêm đến các chùa, phủ nổi tiếng, thể hiện sự thành kính, hướng thiện và giữ gìn nét đẹp văn hóa của Thủ đô”.
Vào tới sân chùa, các bà, các mẹ, các cô, các chị thong thả dạo bước trong khuôn viên, thong thả hít nhẹ hương thơm của hoa, hương ngạt ngào của nhang khói. Cũng lại rất thong thả, họ thành tâm vào bái lễ, không lời lẽ to tát, chỉ âm thanh nhè nhẹ cất lên. Người Hà Nội cầu khấn một năm mới an lành như chính sự an lành nơi cửa Phật vậy. Những năm đất nước còn chiến tranh, việc lên chùa đi lễ đầu năm vẫn không bị gián đoạn. Người Hà Nội vẫn thong thả lên chùa, vẫn thành tâm bái Phật và duy trì nét văn hóa đó.
Kể từ khi công cuộc đổi mới được mở ra, chuyện lên chùa đi lễ đầu năm được khởi sắc hơn. Trong cái khởi sắc đó thì điều đầu tiên là thấy những người đi lễ đầu năm đã đông đúc hơn, đa dạng hơn và mục đích cũng có những thứ thêm thắt, mở rộng. Đó là người lên chùa bên cạnh những “người truyền thống” còn có nhiều trai thanh gái lịch, đặc biệt là ở những ngôi chùa có tiếng là “thiêng”, là “ứng”. Nhiều khi đông đễn nỗi sân chùa quá tải, người đi lễ phải đứng mãi ngoài đường rồi chắp tay hướng vào trong chùa mà khấn bái. Lời khấn bài chủ yếu là cầu tài, cầu lộc, cầu sang năm mới được toại nguyện mong muốn. Cẩn thận hơn, nhiều người, nhiều gia đình còn tranh thủ thời khắc năm mới để làm lễ cầu cho mình, cho gia đình mình, thành ra nét thanh nhàn, thành tâm và thanh tịnh bị sao nhạt.
Tôi có ông chú nhà ở phố Tứ Liên, phường Hồng Hà. Cứ vào chiều mùng 1 là gia đình tôi lại đến nhà chú để chúc Tết và đôi khi thấy rất “phiền hà”. Các ngả đường phố dẫn lên phủ Tây Hồ chặt ních người, ken cứng xe cộ, chúng tôi phải nhích dần từng mét mới rẽ được vào phố Tứ Liên. Mọi người nô nức lên phủ Tây Hồ đầu năm là nhằm cầu tài, cầu lộc, điều đó hoàn toàn chính đáng. Tuy nhiên do lượng người cùng tập trung lên đây vào một thời điểm mà sinh ra quá tải. Thiết nghĩ, trong sự đông đúc tới mức xô bồ đó liệu những lời cầu khấn có vọng tới linh thiêng?
2. Nhớ hồi xưa mẹ tôi thường kể, lên chùa đầu năm rất thanh tịnh. Tiếng chuông, tiếng mõ thong thả, nhẹ nhàng. Khói hương chậm rãi tỏa lan, tiếng người khấn vái cũng rất văn hóa và lịch sự, trời phật ở trên cao nhưng nghe thấy hết. Lời cầu khấn vừa đủ nghe, lại không làm phiền đến người bên cạnh cũng là thể hiện văn hóa, văn minh, nhất là ở nơi cửa phật linh thiêng.
Tôi đã một vài lần theo vợ lên chùa đầu năm. Nhà tôi ở gần chùa Hòe Nhai, ngôi chùa có tiếng nằm ở phố Hàng Than. Vợ chồng tôi mang lên chùa lòng thành tâm của mình, đứng gọn gàng và khiêm tốn chắp tay cầu mong trời phật phù hộ cho gia đình sang năm mới an lành và hanh thông. Vợ tôi hay nhắc: “Mỗi lần đi chùa là một lần được giải tỏa mọi căng thẳng. Đó là lúc nhìn lại những gì đã qua, đặt ra những mục tiêu mới và tin tưởng rằng, nếu mình sống tốt thì điều lành sẽ đến”. Tôi hiểu, đi lễ chùa không chỉ là một nghi thức truyền thống mà còn là dịp để biết đến nhiều hơn về văn hóa của dân tộc, của quê hương, là dịp được cảm nhận sự thanh bình giữa cuộc sống bận rộn.
Lên chùa đi lễ đầu năm thực mỗi người mỗi suy nghĩ, mỗi người mỗi ước vọng. Tuy nhiên, đi lễ đầu năm (bao gồm cả việc lên chùa hay lên phủ hoặc tới đền đình cũng vậy), cầu xin điều tốt, điều hay là chính đáng chứ chuyện cầu xin phát tài qua việc “vay chùa” hay “vay đền phủ” thì xem ra không đúng lắm với bản chất của sự việc. Nhà chùa là cửa Phật, nơi dành cho sự bao dung, chan hòa, lòng trắc ẩn và rũ bỏ sân si chắc sẽ không đáp ứng được lời cầu khấn hay vay mượn tâm linh.
Tôi lại nhớ mẹ tôi hay kể: “Ở quê, làng xóm yên bình và các ngôi chùa làng cũng rất yên lành”. Tôi còn nhớ, ngay sau khoảnh khắc Giao thừa, tại các ngôi chùa nhỏ nơi làng quê thanh bình, rất nhiều người dân đã tìm về chốn cửa Phật. Mỗi bước chân nhẹ nhàng, ánh mắt thành kính, đều mang theo một tâm nguyện riêng, nhưng tất cả cùng chung một niềm tin và hy vọng vào sự bình an, hạnh phúc trong năm mới. Và trong khoảnh khắc giao thừa gõ cửa ngày xuân mới, tiếng chuông chùa ngân vang như lời chào đón năm mới, lan tỏa một không khí vừa linh thiêng, vừa an lành.
3. Mùa xuân - mùa của sự khởi đầu, của đất trời giao hòa, cũng là thời điểm lý tưởng để con người đặt ra những ước vọng tốt đẹp cho cả năm. Lễ chùa không chỉ là câu chuyện của một ngày đầu xuân mà còn là biểu tượng sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam. Bởi trong văn hóa người Việt, đi lễ chùa đầu năm là nét đẹp, nét truyền thống giàu ý nghĩa tâm linh, nơi con người gửi gắm lòng thành kính và hoà mình vào dòng chảy thiêng liêng của trời đất.
Dưới “hơi thở” dịu dàng của mùa xuân, những cành đào, cành mai khoe sắc, tiếng chuông chùa ngân vang như dẫn lối cho tâm hồn mỗi người trở nên thanh thản, an yên để khởi đầu cho năm mới Bính Ngọ 2026 đầy khởi sắc. Lễ chùa không đơn thuần là một nghi thức, tín ngưỡng mà còn là một hành trình để mỗi người tìm lại sự cân bằng trong tâm thức của mình.
