25 năm sau sự kiện 11/9 - Lời nhắc nhở về một thế giới mong manh

Sự kết thúc của "giấc mơ hậu Chiến tranh Lạnh"

Cuộc tấn công khủng bố đẫm máu nhất trong lịch sử hiện đại đã không tạo ra thế giới mà những kẻ cực đoan mong muốn. Al-Qaeda không xây dựng được một trật tự mới. Chủ nghĩa khủng bố cũng không trở thành động lực trung tâm định hình thế kỷ XXI. Thế nhưng, 11/9 vẫn để lại những vết hằn sâu sắc đến mức khó có thể tìm thấy một sự kiện nào khác trong thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh có sức lan tỏa tương đương.

Nó không thay đổi mọi thứ. Nhưng nó đã thay đổi cách thế giới nhìn nhận mọi thứ.

Trước 11/9, thời đại hậu Chiến tranh Lạnh được bao phủ bởi một bầu không khí lạc quan hiếm thấy. Liên Xô đã tan rã. Toàn cầu hóa tăng tốc. Internet mở ra những chân trời mới. Nhiều học giả phương Tây tin rằng lịch sử đang tiến dần tới một đích đến tương đối rõ ràng: hội nhập kinh tế và sự phụ thuộc lẫn nhau sẽ làm giảm nguy cơ xung đột giữa các quốc gia.

Ngày 11/9 đã đánh thức thế giới khỏi giấc mơ đó. Chỉ với 19 kẻ không quân phục, không xe tăng, không tên lửa, một tổ chức phi nhà nước đã khiến siêu cường số một thế giới tê liệt trong nhiều giờ. Hình ảnh những chiếc máy bay dân dụng biến thành vũ khí đã gửi đi một thông điệp đáng sợ: trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, sức mạnh không còn nằm hoàn toàn trong tay các quốc gia. Những khoảng trống của một thế giới ngày càng kết nối có thể bị khai thác bởi những tác nhân phi truyền thống với quy mô phá hoại chưa từng có.

Sự kiện ấy làm lung lay một giả định vốn được xem là hiển nhiên sau Chiến tranh Lạnh rằng các mối đe dọa lớn đối với an ninh quốc tế chủ yếu đến từ các quốc gia đối địch. Từ đó, khái niệm an ninh được mở rộng. Khủng bố, cực đoan hóa, mạng lưới tài chính ngầm, các thất bại của nhà nước và sau này là an ninh mạng, dịch bệnh, công nghệ lưỡng dụng đều dần được đưa vào cùng một hệ quy chiếu.

Nhưng tác động lớn nhất của 11/9 có lẽ không nằm ở những tòa nhà bị phá hủy, mà ở những quyết định được đưa ra sau đó.

Bài học về giới hạn của sức mạnh

Lịch sử luôn có những khoảnh khắc mà nỗi sợ hãi tạo ra những lựa chọn có sức ảnh hưởng còn lớn hơn chính biến cố khởi nguồn. Với nước Mỹ, 11/9 là một khoảnh khắc như vậy.

Cuộc chiến Afghanistan ban đầu nhận được sự ủng hộ rộng rãi của cộng đồng quốc tế. Mục tiêu rất rõ ràng: truy quét Al-Qaeda và lật đổ chế độ Taliban đã che chở cho tổ chức này. Tuy nhiên, chiến dịch quân sự nhanh chóng chuyển thành một cuộc can thiệp kéo dài suốt hai thập kỷ. Hàng nghìn tỷ USD được chi ra, hàng nghìn sinh mạng binh sĩ liên quân bị mất, nhưng khi quân đội Mỹ rút đi năm 2021, Taliban trở lại nắm quyền.

Nếu Afghanistan là bài học về giới hạn của sức mạnh quân sự, thì Iraq là bài học về hệ quả của những quyết định chiến lược sai lầm. Cuộc chiến năm 2003 không chỉ gây chia rẽ sâu sắc trong nội bộ phương Tây mà còn góp phần làm xói mòn uy tín quốc tế của Mỹ, tạo ra những khoảng trống quyền lực mới và làm thay đổi cán cân địa chính trị Trung Đông.

Một số nhà nghiên cứu cho rằng nếu không có cú sốc tâm lý từ 11/9, Washington có lẽ đã hành xử thận trọng hơn. Các cuộc chiến hậu 11/9 đã định hình tâm lý chính trị Mỹ trong nhiều năm tiếp theo. Sau Afghanistan và Iraq, nước Mỹ ngày càng hoài nghi về các cam kết quân sự ở nước ngoài. Từ đó xuất hiện xu hướng co cụm, đặt ưu tiên trong nước lên hàng đầu, tạo tiền đề cho những chuyển dịch chính trị sâu sắc sau này.

Nhưng ảnh hưởng của 11/9 không chỉ giới hạn trong địa chính trị. Sau các cuộc tấn công, nhiều quốc gia mở rộng đáng kể thẩm quyền giám sát của nhà nước. Các sân bay trở thành những không gian kiểm soát nghiêm ngặt hơn. Những chương trình thu thập dữ liệu quy mô lớn được triển khai. Các biện pháp chống khủng bố ngày càng xâm nhập sâu vào đời sống thường nhật.

Ở một góc độ khác, 11/9 còn làm gia tăng những đường đứt gãy về bản sắc và niềm tin trong nhiều xã hội phương Tây. Nỗi sợ hãi thường tìm kiếm đối tượng để quy chiếu. Trong bầu không khí hậu 11/9, những định kiến đối với người Hồi giáo và cộng đồng nhập cư gia tăng đáng kể ở nhiều nơi. Từ những phản ứng tức thời của đám đông đến những tranh luận chính trị kéo dài nhiều năm, câu chuyện về “người khác” dần trở thành một phần nổi bật trong đời sống chính trị phương Tây.

Di sản còn lại: An ninh, tự do và những đường ranh bị xói mòn

Lịch sử của 25 năm qua cũng cho thấy khả năng thích ứng đáng kể của các xã hội hiện đại. Những vụ tấn công quy mô tương tự không tái diễn tại Mỹ. Hợp tác quốc tế trong chống khủng bố được tăng cường. Năng lực tình báo, kiểm soát tài chính và bảo vệ hạ tầng trọng yếu phát triển mạnh. Nhiều mạng lưới cực đoan đã bị triệt phá trước khi có cơ hội thực hiện các kế hoạch gây thương vong lớn.

Những kẻ thực hiện vụ 11/9 đã thành công trong việc gây ra nỗi kinh hoàng, nhưng thất bại trong việc định hình tương lai theo ý muốn của họ. Thế giới hôm nay được quyết định nhiều hơn bởi sự trỗi dậy của Trung Quốc, cuộc xung đột tại Ukraine, Iran, biến đổi khí hậu, đại dịch Covid-19 hay cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo, thay vì bởi Al-Qaeda.

Theo nghĩa đó, 11/9 không phải là sự kiện quyết định toàn bộ thế kỷ XXI. Nhưng nó là sự kiện đã định hình tâm lý của thế kỷ XXI.

Nó khiến các quốc gia cảnh giác hơn, các xã hội dễ tổn thương hơn trước nỗi sợ hãi. Nó làm lung lay niềm tin rằng hội nhập kinh tế tự động dẫn tới hòa bình, buộc các quốc gia phải đối mặt với những nghịch lý giữa tự do và an ninh.

Có lẽ bài học lớn nhất của 11/9 nằm ở chỗ những mối đe dọa nguy hiểm nhất thường không chỉ đến từ hành động của kẻ tấn công, mà còn từ cách các xã hội phản ứng trước nỗi sợ hãi.

25 năm đã trôi qua, những đứa trẻ sinh sau ngày 11/9 nay đã trưởng thành. Nhiều người chỉ biết đến sự kiện ấy qua sách giáo khoa, phim tài liệu hay những thước phim lưu trữ. Nhưng các câu hỏi mà 11/9 đặt ra vẫn còn nguyên giá trị trong một thế giới đang bước vào kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học và máy bay không người lái.

Ký ức về ngày 11/9 vì thế không chỉ là sự tưởng niệm những người đã mất. Đó còn là lời nhắc nhở về sự mong manh của trật tự quốc tế, về cái giá của những quyết định được đưa ra trong thời khắc khủng hoảng, và về nhu cầu giữ gìn lý trí khi nỗi sợ hãi lên tiếng mạnh mẽ nhất.

Bởi xét cho cùng, điều lịch sử ghi nhớ không chỉ là những gì xảy ra vào buổi sáng ngày 11/9/2001. Điều lịch sử đánh giá còn là cách nhân loại đã lựa chọn sống tiếp sau ngày hôm đó.