Mùa Bắc Sơn

Quýt chín ngày đông

Tháng 12 những ngày giá lạnh, nếu có dịp đi qua các khu chợ ở những huyện thị của tỉnh Lạng Sơn, sẽ dễ dàng thấy những thúng quýt Bắc Sơn “nhuộm vàng” cả một góc chợ. Có lẽ sau mùa na thì quýt Bắc Sơn là loại trái cây “chiếm dụng” diện tích ở chợ nhiều và dễ bắt gặp nhất. Người buôn nhiều thì đổ quýt đầy tấm bạt lớn cho khách dễ lựa chọn, kẻ buôn ít thì đựng trong vài bao tải dứa, trong những chiếc sọt đan bằng tre gánh xuống chợ. Chỉ cần dạo bộ qua hàng quýt thôi, mùi thơm lan tỏa khắp không gian hấp dẫn đến nỗi ai cũng phải nán lại chọn lấy vài cân về thưởng thức. Hương thơm của quýt Bắc Sơn nổi bật đến nỗi, nó không thể lẫn với bất cứ loại quýt nào ở Việt Nam.

Mùi quýt thơm là thế, ấy vậy mà cư dân vùng đồng bằng Bắc bộ lại quen gọi nó là quýt hôi. Thoạt mới nghe gọi như vậy thôi, người chưa từng ăn cứ ngỡ nó hôi thật mà chẳng dám mua. Tiết trời càng lạnh thì hương thơm của quả quýt hôi Bắc Sơn lại càng tỏa mạnh. Bóc một quả, hương thơm của lớp tinh dầu có thể bám trên tay cả buổi không tan. Có nhiều người còn bảo, nếu lỡ ăn vụng một quả quýt hôi Bắc Sơn thì cũng chẳng thể che giấu được bởi cái hương thơm ấy cứ lưu luyến mãi.

Quýt Bắc Sơn chính vụ thường khai thác từ cuối tháng 11 Dương lịch đến tận Tết Nguyên đán mới hết mùa. Ở Bắc Sơn, quýt được trồng dọc chân núi đá, thậm chí có những vườn quýt trồng ở lưng chừng núi cao, càng cao thì quýt lại có hương vị thơm, ngọt đậm đà. Có lẽ do hợp với đất đai tơi xốp từ chính mùn của lá cây hoai mục, cộng với khí hậu mát lạnh làm cho quýt Bắc Sơn có hương thơm đậm đà, vị ngọt cũng thanh hơn, rất đặc trưng không thể trộn lẫn. Bắc Sơn có những vườn quýt cổ thụ, cây tuổi đời hơn 50 năm và cao độ 5 - 7m không phải là hiếm. Chính vì cây cao như vậy nên để trèo hái và giữ cho quả được đẹp mã cũng không hề dễ. Đó là còn chưa kể vận chuyển xuống đường rồi đem đi bán cũng một quá trình vô cùng vất vả. Thậm chí, có những vườn quýt phải dùng đến dây cáp để tời từng thúng quả từ trên núi xuống. Vất vả là thế, bù lại những vườn quýt cổ thụ trên núi cao thường rất sai, quả nào cũng to, mọng và ngon hơn rất nhiều so với những vườn quýt trồng mới.

Người dân Bắc Sơn thường khai thác quýt thành nhiều đợt. Đầu mùa thường là những quả chín hanh vàng, vị chua vẫn còn lấn át. Những quả này rất hợp với người thích ăn quýt theo cách chấm với muối ớt hoặc bột canh. Đến giữa mùa, quả quýt sẽ vàng óng, lớp vỏ căng mọng đẹp mắt và ngọt hơn rất nhiều. Tuy nhiên, khi nếm thử vẫn thấy có chút vị chua thoang thoảng và mùi thơm thì rất nổi bật. Về cuối mùa, lớp vỏ quýt sẽ mỏng đi, bề mặt có nhiều vết rám do nắng và sương muối, thậm chí có quả mọng đến mức nứt cả vỏ, thấy được luôn từng tép bên trong. Những quả chín ấy trông thì xấu mã, nhưng bù lại múi thì mọng nước, vị ngọt cũng đậm đà. Người quen ăn quýt Bắc Sơn vẫn bảo nhau rằng, mua một túi quýt, nếu may mắn thì chọn được cả túi đều ngọt. Nhưng giả không may mà lẫn quả nọ với quả kia thì cũng được nếm đủ “hành trình” phát triển của trái quýt, điều đó cũng thú vị đấy chứ.

Quýt chín lại đúng mùa rươi

Quýt hôi Bắc Sơn ngoài việc ăn như một thứ trái cây theo mùa thì người Hà thành còn rất khéo léo kết hợp trong chế biến ẩm thực và Đông y. Dù khi vào mùa quýt Bắc Sơn có giá khá rẻ, ấy thế mà tìm mua được vài cân quýt này ở Hà thành có vẻ cũng không dễ dàng gì. Cũng bởi gu hảo ngọt chiếm phần nhiều nên quýt hôi Bắc Sơn chủ yếu được chị em nội chợ kết hợp chế biến cùng các món đặc sản quê ưa thích, chả rươi là một ví dụ.

Thật trùng hợp khi mùa rươi cũng chính lại là mùa quýt Bắc Sơn chín và chúng lại góp hương vị cho món ăn nổi tiếng này. Rươi rán chả mà trộn thêm vỏ quýt hôi thì còn gì bằng. Tinh dầu của vỏ quýt Bắc Sơn có tác dụng ức chế sự sinh trưởng của các vi khuẩn có hại từ rươi, phân giải các chất độc, thế nên ngoài việc tăng thêm giá trị dinh dưỡng trong bữa ăn thì vỏ quýt hôi Bắc Sơn cũng góp phần không nhỏ trong việc bảo vệ sức khỏe. Một mẻ rươi tươi rói, vài lạng thịt xay, dăm quả trứng gà, một chút hành, một nắm nhỏ vỏ quýt Bắc Sơn thái mỏng, vậy là có món chả rươi thơm ngon nức mũi.

Người Hà thành còn khá tinh tế khi kết hợp vỏ quýt hôi trong một số loại nước dùng của phở, món sốt vang. Những miếng vỏ quýt được nướng lên thơm phức rồi cho vào tạo món khiến món ăn ngoài vị đậm đà còn nêm nếm cả hương thơm tinh tế, kích thích khứu giác. Còn trong Đông y, quýt hôi Bắc Sơn có rất nhiều tác dụng. Lớp vỏ khi đốt sẽ xông lên tinh dầu có thể giảm nhức đầu, giúp cơ thể trở nên khoan khoái, góp phần làm giảm lượng cholesterol, đuổi muỗi hay côn trùng trong nhà. Hương thơm của vỏ quýt giúp an thần, tạo hưng phấn tích cực, tránh căng thẳng mệt mỏi. Đặc biệt, những ai say xe mà cầm theo túi vỏ quýt thì hương thơm từ tinh dầu sẽ khiến cho cả hành trình đỡ bị chóng mặt, buồn nôn. Ngoài ra, vỏ quýt hôi còn có tác dụng hỗ trợ trong việc trị gàu, chữa hói đầu và rụng tóc, hỗ trợ chữa ho, an thần, tạo cảm giác ngon miệng khi kết hợp trong chế biến ẩm thực…

Mùa quýt Bắc Sơn đang chín rộ ở các tỉnh thành miền núi phía Bắc. Tuy chợ Hà thành ít thấy có bán bởi sự phong phú của rất nhiều loại trái cây khác, nhưng với những ai ưa thích khám phá sản vật địa phương, yêu sức khỏe, yêu cả chế biến ẩm thực thì tìm mua cho mình thức quả này chẳng phải là lựa chọn tinh tế hay sao!