Với hơn nửa thế kỷ cầm bút vẽ, họa sĩ Đỗ Đức say mê với mảng đề tài về phong cảnh và đời sống sinh hoạt của đồng bào các dân tộc thiểu số ở miền núi phía Bắc Việt Nam. Đây cũng là mảng đề tài ông để lại dấu ấn cá nhân đậm nét với hơn 30 tác phẩm nằm trong bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (14 tác phẩm), Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Thái Nguyên (15 tác phẩm), Bảo tàng Châu Á Thái Bình Dương và một số nhà sưu tập tranh ở nước ngoài.
Với thời gian làm việc tại Nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc, họa sĩ Đỗ Đức đã có nhiều cơ hội gắn bó với bà con dân tộc miền núi. Năm 1973, ông có chuyến đi đầu tiên đến Hà Giang và sự trùng điệp của núi rừng, sự mộc mạc chất phác của những con người nơi đây đã khiến ông yêu ngay. Từ đó đến nay, ông liên tục có những chuyến đi khắp vùng cao nguyên đá Đồng Văn. Không dừng lại ở đó, bước chân ông đã in dấu từ Tây Bắc đến Việt Bắc, Đông Bắc để tìm hiểu và chia sẻ về đời sống đồng bào dân tộc thiểu số.
Ông từng chia sẻ, Đỗ Đức có thể ngồi hàng ngày để ngắm biển đá mênh mông hai bên đường vào Khau Vai, Mèo Vạc, Lũng Phìn, Lũng Táo, Phó Là, Phó Cáo, Lũng Cú... Nhìn những dãy núi tai mèo nhọn hoắt, đen thẫm trùng trùng nối nhau hiện ra trước mắt, ông liên tưởng và chiêm nghiệm về sức sống của con người nơi đây. Sự xuất hiện dày đặc của đá có cảm tưởng sẽ lấn át con người. Nhưng những màu xanh thăm thẳm trên những đỉnh đồi, từ những nương ngô lại đang chứng minh điều ngược lại. Từng hõm đất hiếm hoi trên hốc đá được đồng bào dân tộc chắt chiu, tra những hạt ngô nhỏ xíu để rồi sau đó ít thời gian, từ trong kẽ núi xuất hiện mầm cây mang màu xanh của sự sống.
Ở đây, đá và người không đối chọi nhau mà cùng nhau nương tựa để sống. Đá là mái che ấm áp, là tường rào vững chắc… cho những căn nhà đơn côi trên núi. Trong bức tranh thiên nhiên khoáng đạt ấy, bóng người thấp thoáng cùng ngựa mang lại nhiều triết lý sống cho họa sĩ.
Bằng sự cảm nhận và tài năng nghệ thuật, Đỗ Đức đã thể hiện bức tranh thiên nhiên đầy màu sắc và triết lý sống mộc mạc, đơn sơ của đồng bào dân tộc vào tranh, để người xem có thể cảm nhận được tiếng thì thầm của đá, tiếng ngựa hý vang trong thung lũng cùng những âm thanh của cuộc sống vùng cao.
Nhà thơ Mai Nam Thắng nhận xét: "Mỗi tác phẩm của Đỗ Đức đẹp và hay như những bài thơ về tình yêu thiên nhiên và con người miền sơn cước. Tác giả đã rất thành công khi biến những khung cảnh của núi non trở thành biểu tượng của tình yêu và sự che chở mà thiên nhiên dành cho con người nơi đây. Cũng có thể gọi mỗi bức tranh của Đỗ Đức là những câu chuyện cổ tích của “Cao nguyên đá”. Đó là những câu chuyện nằm trong những tảng đá, những hốc cây, những bãi cỏ… được người họa sĩ “kể lại” bằng cây bút vẽ tài hoa".
Với hàng nghìn chuyến đi điền dã, họa sĩ Đỗ Đức sở hữu khối tài liệu dày đặc với hàng chục nghìn bức ảnh, hàng nghìn bài báo, hàng trăm bức tranh về vùng cao phía Bắc. Vẽ tranh chưa đủ về mảng đề tài này, ông còn viết nhiều cuốn sách như “Nghiên cứu mỹ thuật Việt Nam hiện đại”, “Tranh khắc gỗ Việt Nam”, “Mỹ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam”, “Nhiếp ảnh các dân tộc thiểu số Việt Nam”, “Trang phục và nét văn hóa của các dân tộc thiểu số phía Bắc Việt Nam”…
Có thể nói, cả cuộc đời này, họa sĩ Đỗ Đức dành tình yêu cho mảnh đất nơi địa đầu Tổ quốc. Sự am hiểu và dày công tìm hiểu nghiên cứu của ông một phần đã được lưu giữ trong nghệ thuật và qua những cuốn sách ông đã xuất bản. Nhưng đó chỉ là một phần nhỏ trong kho tàng tư liệu của họa sĩ Đỗ Đức.
Giờ đây, ông đã trở về bên người vợ tào khang của mình, phiêu du miền cực lạc, để lại cho thế gian những bức tranh về miền sơn cước được vẽ bằng tình yêu ông dành trọn đời mình cho những con người lam lũ, tần tảo nhưng đầy sức sống vươn lên và cả thiên nhiên hùng vĩ để con người luôn thấy mình thật nhỏ bé trong thế giới này.
Tang lễ họa sĩ Đỗ Đức diễn ra từ 9h đến 10h ngày 11/4 tại nhà tang lễ số 5 Trần Thánh Tông, Hà Nội. An táng tại nghĩa trang Ninh Hiệp, Gia Lâm, Hà Nội.
Họa sĩ Đỗ Đức sinh năm 1945 tại Đại Từ, Thái Nguyên. Ông tốt nghiệp khoa Mỹ thuật Trường VHNT Việt Bắc năm 1970 và Đại học Mỹ thuật Hà Nội năm 1980. Ông đã có 8 cuộc triển lãm cá nhân, trong đó có 2 cuộc chuyên đề về tranh ngựa.
