Hóa đơn năng lượng của châu Âu tăng vọt
Theo số liệu của công ty nghiên cứu và tư vấn kinh doanh năng lượng Rystad Energy (Na Uy), các quốc gia Trung Đông cung cấp hơn 50% nhu cầu dầu diesel cho châu Âu vào năm 2025, trong đó khoảng 30% được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Trong bối cảnh hoạt động giao thông hàng hải qua eo biển chiến lược này bị gián đoạn do xung đột, tác động tiêu cực có thể cảm nhận khắp châu Âu.
Những con số thống kê cho thấy giá năng lượng tại châu Âu đang tăng mạnh trong năm 2026, với giá điện tăng 30% và khí đốt tăng 79% so với năm 2021. Đặc biệt, giá dầu diesel tại châu Âu đã tăng lên hơn 200 USD/thùng vào ngày 2-4 vừa qua, mức cao nhất kể từ tháng 3-2022 sau khi xung đột Nga - Ukraine nổ ra. Giới chuyên gia cho rằng giá dầu diesel sẽ còn tăng cao hơn nữa, gây ra hiệu ứng dây chuyền đối với lạm phát.
Theo Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen, chỉ trong khoảng một tháng rưỡi qua, tổng hóa đơn năng lượng của Liên minh châu Âu (EU) đã tăng thêm hơn 22 tỷ euro (25,91 tỷ USD), mức tăng được đánh giá là rất lớn. Còn theo Ủy viên năng lượng EU Dan Jorgensen, mặc dù hiện tại không có tình trạng thiếu hụt nguồn cung dầu khí trong khối 27 thành viên, nhưng nguồn cung dầu diesel và nhiên liệu máy bay đang chịu áp lực. Những hạn chế ngày càng tăng trên thị trường khí đốt toàn cầu dẫn đến giá điện tăng cao.
Hàng không là một trong những ngành chịu ảnh hưởng tiêu cực nhất của giá nhiên liệu tăng. Tại châu Âu, giá nhiên liệu bay đã tăng 138%. Áp lực chi phí và thiếu hụt nguồn cung đang buộc các hãng bay thu hẹp quy mô. Dự kiến, hãng hàng không Lufthansa của Đức sẽ đình chỉ hoạt động 20 đến 40 máy bay, trong khi hãng hàng không Scandinavia (SAS) thông báo hủy 1.000 chuyến bay trong tháng 4 này.
Hãng hàng không giá rẻ hàng đầu châu Âu Ryanair của Ireland cũng cân nhắc tạm dừng 10% tổng số chuyến bay. Ông Michael O’Leary, Giám đốc điều hành Ryanair, chia sẻ: “Chúng tôi không kỳ vọng có gián đoạn cho tới đầu tháng 5, nhưng nếu chiến sự tiếp diễn, nguy cơ thiếu hụt nguồn cung tại châu Âu trong tháng 5 và tháng 6 là hoàn toàn có thể xảy ra. Chúng tôi hy vọng xung đột sẽ sớm kết thúc để loại bỏ rủi ro này”.
Còn ở Anh, hãng hàng không giá rẻ EasyJet cho biết, riêng trong tháng 3, chi phí nhiên liệu của hãng đã tăng thêm khoảng 25 triệu bảng Anh (34 triệu USD) do căng thẳng leo thang tại Trung Đông. Dự kiến, khoản lỗ trước thuế của hãng trong nửa đầu năm tài chính sẽ tăng mạnh, lên khoảng 540 - 560 triệu bảng Anh (730 - 760 triệu USD), so với mức 394 triệu bảng Anh (534 triệu USD) cùng kỳ năm trước.
Triển vọng ngành hàng không còn trở nên u ám hơn khi Giám đốc Cơ quan năng lượng quốc tế (IEA) Fatih Birol cảnh báo châu Âu có thể chỉ còn khoảng 6 tuần dự trữ nhiên liệu máy bay. Hội đồng Sân bay quốc tế khu vực châu Âu (ACI Europe) thì cảnh báo tình trạng thiếu nhiên liệu có thể xuất hiện trong khoảng 3 tuần, tức đầu tháng 5, nếu tàu chở dầu không sớm nối lại hoạt động qua eo biển Hormuz. Cảnh báo này trùng với nhận định của ông Claudio Galimberti, chuyên gia kinh tế của Rystad Energy. Theo ông Claudio Galimberti, tình hình có thể trở nên nghiêm trọng trong vòng 3-4 tuần tới và các chuyến bay tại châu Âu có thể bị cắt giảm đáng kể ngay từ tháng 5 hoặc tháng 6.
Nhiều biện pháp “hạ nhiệt” giá xăng dầu
Theo Ủy viên năng lượng EU Dan Jorgensen, giá dầu và khí đốt ở châu Âu tăng vọt do xung đột Trung Đông sẽ không sớm trở lại mức bình thường, ngay cả khi hòa bình được tuyên bố. Trong khi đó, báo cáo của Cơ quan thống kê châu Âu (Eurostat) cho thấy một con số đáng lo ngại: tỷ lệ phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng của EU hiện ở mức 57,2%. Hai mươi năm trước, vào năm 2004, con số này là 56,9%. Điều này có nghĩa là gần 60% nhu cầu năng lượng của liên minh vẫn phải được đáp ứng bằng nhập khẩu ròng.
Chính vì thế, các quốc gia châu Âu đang phải khẩn trương triển khai nhiều biện pháp ứng phó. Tuy nhiên, trong bối cảnh thiếu sự phối hợp đồng bộ, mỗi nước lựa chọn cho mình một cách tiếp cận khác nhau, phản ánh những ưu tiên chính sách riêng biệt. Giảm thuế là phản ứng chính sách được nhiều quốc gia lựa chọn. Tây Ban Nha triển khai gói hỗ trợ khẩn cấp trị giá 5 tỷ euro, trong đó giảm thuế giá trị gia tăng (VAT) đối với nhiên liệu từ 21% xuống còn 10%, qua đó giúp giá bán lẻ giảm khoảng 30 xu mỗi lít. Đồng thời, Chính phủ Tây Ban Nha đã cho phép giải phóng 11,5 triệu thùng dầu, tương đương với lượng tiêu thụ quốc gia trong hơn 12 ngày, như một phần trong kế hoạch toàn cầu của Cơ quan Năng lượng Quốc tế nhằm giải phóng 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược.
Tại một số quốc gia khác, mức điều chỉnh thấp hơn. Italia giảm thuế tiêu thụ đặc biệt, tương đương khoảng 25 xu/lít, song chỉ áp dụng trong thời gian ngắn. Đức áp dụng biện pháp thận trọng hơn khi giảm thuế năng lượng trong 2 tháng, giúp giá xăng giảm khoảng 17 xu/lít. Ông Katharina Reiche, Bộ trưởng Kinh tế Đức, đã trình dự luật cho phép các trạm xăng chỉ được tăng giá một lần mỗi ngày, vào lúc 12h trưa, mặc dù dự luật này vẫn chưa có hiệu lực vì cần phải sửa đổi Luật Cạnh tranh. Bồ Đào Nha và Thụy Điển thì quyết định giảm từ 4-8 xu mỗi lít xăng, trong khi Ba Lan kết hợp giảm thuế VAT với cơ chế kiểm soát giá nhằm bảo đảm lợi ích thực sự đến tay người tiêu dùng.
Bên cạnh các biện pháp về thuế, một số quốc gia lựa chọn can thiệp trực tiếp vào giá nhiên liệu. Hungary và Croatia đã áp dụng cơ chế giá trần tại các trạm xăng. Riêng tại Croatia, giá xăng được duy trì ở mức khoảng 1,50 euro/lít. Tại Ba Lan, từ ngày 31-3, chính phủ áp dụng mức giá trần xăng dầu lần đầu tiên, với xăng 95 octane tối đa 6,16 zloty (1,65 USD)/lít, trong khi dầu diesel được giới hạn ở mức 7,60 zloty/lít. Mức giá trần này được cập nhật hàng ngày.
Một hướng tiếp cận khác là kiểm soát lợi nhuận của các doanh nghiệp phân phối. Hy Lạp đã áp mức trần tạm thời đối với biên lợi nhuận nhằm hạn chế tình trạng tăng giá bất hợp lý. Chính phủ Bỉ thì sử dụng nguồn thu thuế bổ sung để hỗ trợ các hộ gia đình dễ bị tổn thương và những người lao động phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, thay vì triển khai giảm thuế trên diện rộng. Chính phủ Czech đã họp khẩn với các nhà phân phối lớn như MOL, OMV, Shell và PKN Orlen để thảo luận giá xăng và diesel, đồng thời xem xét kiểm soát biên lợi nhuận và giảm thuế tiêu thụ đặc biệt.
Trước sự khác biệt trong chính sách giữa các nước thành viên, EC đang nỗ lực điều phối nhằm khôi phục vai trò dẫn dắt. Nhằm giảm tác động của cuộc khủng hoảng eo biển Hormuz đối với các hộ gia đình và doanh nghiệp, EU dự kiến sẽ thông qua một văn kiện vào ngày 22-4 tới, trong đó đưa ra các khuyến nghị về giảm thuế và giảm phí lưới điện như một cách thúc đẩy triển khai năng lượng tái tạo trong bối cảnh giá khí đốt tự nhiên tăng cao, kéo theo chi phí điện năng leo thang đối với người tiêu dùng. EU còn ra lệnh cho các quốc gia thành viên giảm mục tiêu lấp đầy các kho chứa khí đốt của họ xuống còn 80% công suất, thấp hơn 10 điểm phần trăm so với mục tiêu chính thức của khối này.
