Khi Zhang Dayong và Gong Xiaoqing về nhà vào tối muộn một ngày tháng 4-2025 tại khu phố Pigneto ở Rome, hung thủ đã đợi sẵn ở cửa. Hắn đã bắn ít nhất 6 phát vào nạn nhân. Đoạn video cho thấy một thi thể nằm ngay trước lối vào của tòa chung cư. Tại sao 2 người đàn ông 53 tuổi và 38 tuổi bị giết vẫn là một bí ẩn. Các nhà điều tra tin chắc đây là vụ giết người do mafia gây ra. Kể từ đó, mafia trở thành chủ đề bàn tán thường xuyên hơn. Nhưng không phải các băng nhóm khét tiếng như Cosa Nostra, Camorra hay 'Ndrangheta, tội phạm người gốc Hoa được cho là đứng sau vụ án mạng này. Vụ giết người ở Rome là đỉnh điểm của cuộc xung đột bạo lực, trong đó có hành hung và đốt phá diễn ra nhiều năm trong cộng đồng người Hoa ở châu Âu. Cuộc xung đột này đã leo thang kể từ năm 2024 và nó không bắt đầu ở Rome mà ở Prato - một thị trấn ít được biết đến hơn ở Tuscany.
Thủ phủ thời trang nhanh của Italia
Ông Luca Tescaroli - Công tố viên trưởng của Prato, một thành phố thời trung cổ ở Tuscany với gần 200.000 dân, đã quen với diễn biến kiểu này. Ông Tescaroli mới chỉ tại nhiệm hơn 1 năm nhưng đã chứng kiến số vụ việc nhiều hơn so với một số đồng nghiệp trong suốt sự nghiệp của họ. Khi ông nhậm chức, cuộc xung đột đã bùng nổ ngay giữa khu vực thuộc thẩm quyền của ông.
Prato là nơi khoảng 32.000 người gốc Hoa trú ngụ. Thành phố này được coi là một trong những trung tâm quan trọng nhất của ngành công nghiệp dệt may châu Âu từ thế kỷ 19. Khi toàn cầu hóa đẩy Prato vào khủng hoảng từ cuối những năm 1990, hàng nghìn người Trung Quốc đã chuyển đến các nhà máy bỏ hoang. Ban đầu, hầu hết họ đến từ thành phố Ôn Châu thuộc tỉnh Chiết Giang, miền Nam Trung Quốc. Nổi tiếng với tinh thần kinh doanh, người Trung Quốc nhập cư đã cứu thành phố Prato khỏi sự sụp đổ kinh tế và xây dựng nên trung tâm thời trang nhanh lớn nhất châu Âu: Quần áo sản xuất nhanh, giá rẻ “Made in Italia”. Chính quyền thành phố ước tính tổng doanh thu xuất khẩu từ ngành công nghiệp thời trang và dệt may vào khoảng 2 tỷ euro/năm. Phần lớn các công ty thời trang ở đó thuộc sở hữu của người Trung Quốc. Tuy nhiên, hiện nay, cuộc chiến đang nổ ra vì khối tài sản này.
Thực tế, 1 trong 2 nạn nhân của vụ án mạng ở Rome nói trên cũng từng sống ở Prato. Vài năm trước, Zhang Dayong được cho là cánh tay phải của Zhang Naizhong, được truyền thông Italia mô tả là “ông trùm của các ông trùm”. Năm 2018, Zhang Naizhong bị bắt vì nghi ngờ là người đứng đầu một tổ chức hoạt động giống mafia. Theo cáo trạng, nhóm này hoạt động chủ yếu ở Italia, Pháp và Đức, kiểm soát hoạt động logistics xung quanh trung tâm thời trang của Prato. Cáo trạng bao gồm các tội danh tống tiền, cho vay nặng lãi và buôn bán ma túy. Phiên tòa xét xử chính thức Zhang Naizhong (hiện đã được trả tự do) và 57 bị cáo khác vẫn chưa bắt đầu, mặc dù cuộc điều tra đã kết thúc cách đây vài năm.
“Chiến tranh móc áo”
Những tháng trước khi xảy ra vụ giết người ở Rome đã có hàng loạt vụ tấn công bạo lực nhắm vào các công ty logistics, trong đó có một số công ty có thể liên quan đến Zhang Naizhong. Cuộc chiến bắt đầu ở Prato nhưng giờ đã lan rộng, thậm chí ra cả quốc tế. Vào tháng 2-2025, những kẻ không rõ danh tính đã kích nổ từ xa các gói hàng gây cháy tại 3 công ty logistics ở Prato và đô thị lân cận. Một trong những công ty bị nhắm mục tiêu có liên quan đến con trai của Zhang. Vài tuần sau, các vụ cháy tương tự xảy ra gần Paris và Madrid. Nhật báo La Repubblica của Italia đã ghi nhận tổng cộng 15 vụ bạo lực, giết người, tống tiền, đốt phá ở Prato và các đô thị lân cận kể từ tháng 6-2024.
Xung đột xoay quanh cuộc chiến giá cả trong vận chuyển vật liệu và sản xuất móc treo quần áo. Việc kinh doanh này vốn được tiến hành ngầm. “Có một hệ thống kinh doanh bất hợp pháp ở Prato hoạt động song song với các hoạt động hợp pháp” - Công tố viên trưởng Tescaroli nói. Ông Tescaroli mô tả đó là một “hệ thống kinh tế song song”, nơi các thành viên sẵn sàng làm bất cứ điều gì để tối đa hóa lợi nhuận, kể cả vi phạm pháp luật. Đơn cử như nguyên liệu thô để sản xuất quần áo “lách thuế” được vận chuyển đến Prato và các nhà máy khác của Trung Quốc qua Đông Âu. Cùng với đó, lợi nhuận hàng triệu euro chảy về Trung Quốc thông qua các ngân hàng bất hợp pháp và các nền tảng tiền điện tử.
Nhà chức trách Italia đã gặp không ít khó khăn trong việc thâm nhập vào thế giới ngầm của người Hoa ở nước ngoài. Chỉ riêng ngôn ngữ đã là một rào cản lớn. Tại các cuộc điện thoại nghe lén trong quá trình điều tra Zhang Naizhong, ít nhất 6 phương ngữ tiếng Trung đã được xác định. Cùng với đó, thế giới ngầm người Hoa ở Prato cũng sử dụng quy tắc “bức tường im lặng” giống như mafia Italia. Tuy nhiên, người đầu tiên phá vỡ nguyên tắc này là doanh nhân Chang Meng Zhang. Thương nhân này chuyên sản xuất móc treo quần áo cho các công ty thời trang ở Prato với giá đặc biệt thấp. Ông đã suýt chết trong một vụ tấn công bằng dao vào tháng 7-2024 và sau đó đã hợp tác với chính quyền. “Chúng tôi đã thành công trong việc phá vỡ sự im lặng. Hiện tại, 5 doanh nhân và 154 công nhân đang hợp tác với chúng tôi” - Công tố viên Tescaroli tự hào nói. Ông cho rằng điều này trước hết là nhờ chiến lược truyền thông của mình, bao gồm các thông cáo báo chí về cuộc xung đột mà truyền thông địa phương gọi là “chiến tranh móc áo”. Rõ ràng là nó đã có hiệu quả. Ngay cả con trai của Zhang Naizhong cũng đã liên lạc với văn phòng công tố Prato.
Phá “lõi” hệ thống bất hợp pháp ở Prato
Nguyên tắc của ngành công nghiệp thời trang nhanh là lợi nhuận cao nhất với chi phí sản xuất thấp nhất. Vì thế, nạn lao động bất hợp pháp tràn lan trong các nhà máy. Trước đây các doanh nhân Trung Quốc hầu như chỉ thuê lao động đồng hương, nhưng ngày nay đã có nhiều công nhân lương thấp đến từ Nam Á.
Sau khi đơn xin tị nạn bị từ chối ở Đức, Attique Muhammad (30 tuổi, người Pakistan) chọn Prato là điểm đến tiếp theo. Anh phải làm việc 14 tiếng mỗi ngày kể cả chủ nhật, nhưng chịu chấp nhận tất cả để có tiền chu cấp cho gia đình ở quê nhà. Thế mà có lần ông chủ nhà máy người Trung Quốc đã đột ngột bỏ đi chỉ vài giờ sau khi cơ quan y tế địa phương kiểm tra. “Ông ta chất những máy móc có giá trị nhất lên xe tải và lái đi mất” - Muhammad kể lại và nói thêm rằng anh bị nợ lương 2 tháng. Anh kiếm được khoảng 1.600 euro/tháng với chỗ ngủ không xa nhà máy - một kiểu căn hộ chung với hàng chục người khác. Tuy nhiên, khi ông chủ biến mất, hệ thống sưởi và điện trong căn hộ đã bị cắt.
Những nhà máy như nơi Muhammad làm thường được gọi là hệ thống “Apri e chiudi” (mở rồi đóng). Nếu bị phạt sau một cuộc kiểm tra hoặc nếu nợ thuế cao, các công ty sẽ đóng cửa rồi mở lại sau một thời gian ngắn dưới danh nghĩa của một người khác. Đến tháng 7-2025, Muhammad và nhiều công nhân đã phản kháng lại ông chủ thông qua các cuộc đình công, biểu tình và chiếm đóng nhà máy. Họ đã nhận được sự ủng hộ từ một nhóm thanh niên người Italia trong khu vực. “Thật vô lý khi những điều kiện như vậy lại tồn tại chỉ cách điểm du lịch nổi tiếng thế giới như Florence 20 phút” - Arturo Gambassi, sinh viên ngành lịch sử cho biết.
Nhờ tinh thần đấu tranh của họ, hàng chục người lao động đã nhận được hợp đồng chính thức. Tuy nhiên, mục tiêu tiếp theo của nhóm Gambassi là thuyết phục công nhân Trung Quốc tham gia. “Người Trung Quốc dễ bị các chủ nhà máy tống tiền hơn nhiều, những người này thường đến từ chính quê hương của họ. Chúng tôi tin rằng các cuộc đình công của công nhân Trung Quốc sẽ phá vỡ hệ thống bất hợp pháp” - Gambassi giải thích.
Trên đường Via Toscana ở khu công nghiệp Macrolotto của Prato, các nhà máy, kho hàng của các công ty thời trang có tên bằng cả tiếng Trung và tiếng Ý xếp hàng dài nối tiếp nhau. Tại đây, trong một tòa nhà gạch đỏ, 7 người Trung Quốc đã thiệt mạng trong một vụ hỏa hoạn vào ngày 1-12-2013. Họ sống trong nhà máy nơi họ làm việc. Từ đó, những người trẻ tuổi ở Prato đã dựng một tấm bia ở sân trước để tưởng nhớ các nạn nhân, tên của họ được khắc bằng cả chữ Latinh và chữ Hán. Nhưng bất chấp cảnh báo đó, những người Trung Quốc đến đây vẫn theo phương châm “Làm việc chăm chỉ, chịu đựng gian khổ” - một câu tục ngữ Trung Quốc mô tả việc chịu đựng khó khăn trên con đường dẫn đến thành công.
