Phát biểu khai mạc tọa đàm, Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân cho rằng, thuốc lá lậu không chỉ gây thất thu ngân sách Nhà nước, làm méo mó môi trường cạnh tranh, mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ do không được kiểm soát về chất lượng. Đáng lo ngại hơn, hoạt động buôn lậu thuốc lá thường gắn với các đường dây tội phạm, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh kinh tế và hiệu lực quản lý nhà nước.
Trong bối cảnh đó, việc nhận diện đúng thực trạng, phân tích nguyên nhân, và đề xuất các giải pháp đồng bộ, khả thi là yêu cầu cấp thiết. “Buổi Tọa đàm hôm nay được tổ chức với mong muốn tạo diễn đàn trao đổi thẳng thắn, đa chiều giữa các cơ quan quản lý, lực lượng chức năng, chuyên gia và doanh nghiệp, qua đó góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống thuốc lá lậu trong thời gian tới” – Đại tá Nguyễn Thanh Bình cho biết.
Thuốc lá lậu làm méo mó môi trường cạnh tranh
Thông tin về công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá, ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban chỉ đạo 389 quốc gia) cho biết từ năm 2014 đến 2025, các bộ, ngành, lực lượng chức năng và địa phương đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 79.459 vụ vi phạm liên quan đến buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu các loại, hơn 388 tấn lá thuốc lá và hơn 2 triệu đơn vị thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.
Tình trạng thuốc lá nhập lậu tràn lan đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị trường trong nước. Ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho biết, thuốc lá lậu có lợi thế bất hợp pháp về giá do trốn thuế, không chịu các chi phí tuân thủ pháp luật, không kiểm soát chất lượng và không in cảnh báo sức khỏe theo quy định. Đây là hình thức cạnh tranh không lành mạnh, tạo sức ép rất lớn lên các doanh nghiệp làm ăn chân chính, đồng thời tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng đối với sức khỏe người tiêu dùng.
Tình trạng mất thị phần ngay trên thị trường nội địa do thuốc lá nhập lậu khiến doanh thu và lợi nhuận suy giảm đáng kể, hiệu quả đầu tư giảm sút, ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch sản xuất kinh doanh lâu dài. Đối với các doanh nghiệp Nhà nước trong ngành, đây còn là vấn đề liên quan đến hiệu quả sử dụng vốn Nhà nước.
Cùng với đó, các doanh nghiệp hợp pháp còn đang đối mặt lộ trình điều chỉnh thuế trong thời gian tới. “Nếu việc tăng thuế không đi song song với kiểm soát hiệu quả thuốc lá nhập lậu, người tiêu dùng có thể chuyển sang hàng lậu giá rẻ, khiến doanh nghiệp hợp pháp thiệt hại, nguồn thu ngân sách Nhà nước từ ngành thuốc lá thông qua các khoản thuế và nghĩa vụ tài chính khác cũng bị tác động đáng kể” – ông Nhân nói.
Theo ông Đặng Văn Dũng, công tác chống buôn lậu thuốc lá hiện vẫn còn nhiều tồn tại: sự chỉ đạo ở một số nơi chưa bám sát thực tiễn; đối tượng vi phạm ngày càng manh động, tinh vi; hoạt động trên không gian mạng nổi lên mạnh hơn; thể chế và các quy định pháp luật xử lý hành vi buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá chưa đầy đủ, chưa đồng bộ và chưa theo kịp thực tiễn.
Ông cho biết Ban chỉ đạo 389 quốc gia đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị 30, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5/2026, trong đó có nội dung quan trọng là tăng mạnh chế tài xử lý vi phạm, nhất là với các hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu, đồng thời gắn trách nhiệm người đứng đầu chính quyền cấp xã, phường, đặc khu với công tác chống buôn lậu trên địa bàn.
Cần tăng chế tài xử phạt, kiểm soát chặt khâu bán lẻ
Nói rõ hơn về chế tài xử phạt, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết tại Việt Nam, pháp luật hiện hành áp dụng cơ chế “xử phạt kép”, gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi buôn lậu thuốc lá. Tuy vậy, mức xử phạt hành chính chỉ từ 1-100 triệu đồng, thấp hơn so với các nước trong khu vực và chưa đủ sức răn đe; trong khi ngưỡng định lượng để có thể khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên, hoặc trong trường hợp có yếu tố tái phạm theo quy định pháp luật.
Từ đó, bà Phan Minh Thủy đề xuất sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP, theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn hẳn hiện nay, trên nguyên tắc số tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng.
Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm, thậm chí cân nhắc chuyển sớm từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự trong trường hợp tái phạm nghiêm trọng, không phụ thuộc hoàn toàn vào ngưỡng số lượng như hiện nay.
Bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam dẫn số liệu của Bộ Tài chính, cho biết thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm và xu hướng này còn gia tăng. Trong khi đó, ngành sản xuất thuốc lá hợp pháp trong nước bị thu hẹp thị trường, giảm doanh thu và giảm khả năng cạnh tranh.
Do đó, bà Lê Thị Duyên Hải kiến nghị cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP và ban hành mức xử phạt cao hơn, trong đó mức khởi điểm tối thiểu nên gấp 10 lần mức hiện tại, để các nhà bán lẻ chùn bước vì lợi nhuận từ buôn bán thuốc lá lậu không thể bù đắp rủi ro bị kiểm tra, xử phạt thường xuyên.
Theo bà, chính sách mới cần có hiệu lực sớm ngay trong năm 2026, tốt nhất từ giữa năm, nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá bắt đầu được thực thi từ ngày 1/1/2027.
Đồng tình, ông Lê Đức Tuấn, Phó Trưởng phòng Tham mưu nghiệp vụ, Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan) cũng cho rằng hiện nay lợi nhuận từ hoạt động buôn lậu thuốc lá cao hơn nhiều so với các hàng hóa thông thường khác, do đó hoạt động mua bán, vận chuyển trái phép qua biên giới nhóm mặt hàng này vẫn tiềm ẩn diễn biến phức tạp. Do đó, ông cho rằng cần tăng mạnh mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán thuốc lá lậu và đưa vào thực thi sớm ngay trong năm nay.
Đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cũng cho rằng cần sửa đổi, bổ sung quy định chế tài xử phạt theo hướng xử lý hình sự với khối lượng, giá trị hoặc số thu lợi bất chính thấp hơn mức hiện nay, đồng thời nâng mức xử phạt hành chính để tăng sức răn đe.
Ông Nguyễn Chí Nhân đề xuất ngoài việc nâng chế tài xử phạt thì cần áp dụng nghiêm các biện pháp bổ sung như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, đình chỉ kinh doanh hoặc thu hồi giấy phép theo quy định. Đặc biệt, ông kiến nghị giám sát chặt chẽ khâu bán lẻ, bởi nếu các điểm bán không dám bày bán, không dám kinh doanh hàng lậu vì chế tài nghiêm khắc, thì đầu ra của hàng lậu sẽ bị chặn lại.
Các ý kiến trao đổi tại tọa đàm cũng đồng tình, muốn ngăn chặn thuốc lá lậu hiệu quả, không thể chỉ tập trung vào biên giới hay khâu vận chuyển, mà phải xử lý trúng và mạnh vào thị trường bán lẻ - nơi hàng lậu được tiêu thụ, quay vòng lợi nhuận và tiếp tục nuôi sống cả chuỗi vi phạm phía sau.
TS. Nguyễn Quốc Việt, Chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội dẫn kết quả khảo sát thực trạng thị trường bán lẻ thuốc lá lậu tại 4 địa phương (An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng và Khánh Hòa) cho thấy một thực tế đáng chú ý: hành vi bán thuốc lá lậu tại khâu bán lẻ không chủ yếu xuất phát từ thiếu hiểu biết mà yếu tố cầu thị trường và mức độ thực thi pháp luật chưa đủ mạnh là hai nguyên nhân mang tính quyết định.
Nhiều người bán cho rằng “ít thấy bị xử phạt” hoặc “mức xử phạt còn thấp”, cho thấy bài toán mà họ cân nhắc thực chất là tương quan lợi ích - chi phí vi phạm, chứ không đơn thuần là vấn đề hiểu hay không hiểu luật.
Từ kết quả này, TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh: tăng mức xử phạt hành chính là giải pháp cấp thiết, bởi về bản chất kinh tế, phải đẩy “chi phí vi phạm” cao hơn “lợi nhuận kỳ vọng” thì mới có thể thay đổi hành vi của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Theo ông, cùng với sửa chế tài, cần tăng hiện diện kiểm tra tại các điểm bán lẻ để người bán nhận thấy rủi ro bị phát hiện và xử lý là có thật, thường xuyên và liên tục.
