Cảnh tượng nói trên nhanh chóng trở thành chủ đề bàn tán của cả Philippines. Các công tố viên tại Tòa án Hình sự quốc tế (ICC) cáo buộc ông Dela Rosa (64 tuổi) âm mưu với cựu Tổng thống Duterte trong các tội ác chống nhân loại khi thực chiến dịch chống ma túy tàn bạo khiến hàng nghìn người thiệt mạng. Hôm 12-5, ICC xác nhận đã ban hành lệnh bắt giữ ông Dela Rosa, viện dẫn các vụ việc khiến ít nhất 32 người thiệt mạng từ năm 2016 đến 2018. Khi ông Dela Rosa nhận được tin, cảnh sát chống bạo động đã trấn giữ Thượng viện để bảo vệ ông, trong khi những người ủng hộ ông và cựu Tổng thống Duterte biểu tình phản đối lệnh bắt giữ của ICC. Có khoảng hơn 100 người ủng hộ đã cắm trại qua đêm bên ngoài tòa nhà Thượng viện trước khi bị cảnh sát giải tán.
Một phát ngôn viên của ICC cho biết, với tư cách là một thể chế tư pháp, họ “dựa vào sự hợp tác của các quốc gia để thực hiện các lệnh bắt giữ”, đồng thời họ sẽ cần “chính quyền quốc gia bắt giữ và giao nộp nghi phạm” cho tòa án. Đến 14-5, tình hình vẫn bế tắc. Ông Dela Rosa đã cố thủ trong tòa nhà Thượng viện suốt 2 đêm, lên mạng xã hội bày tỏ nguyện vọng không muốn bị dẫn độ đến The Hague (Hà Lan) để đối mặt với các cáo buộc. Ông nhắc lại lập trường là ICC không có thẩm quyền bắt giữ ông mà không có sự chấp thuận của Tòa án Tối cao địa phương.
Ông Dela Rosa (có biệt danh “Bato”, nghĩa là đá), đến từ vùng Davao ở miền Nam Philippines và từ lâu đã là cánh tay phải trung thành của ông Duterte. Ông từng giữ chức Cảnh sát trưởng Davao khi ông Duterte là Thị trưởng thành phố. Trong hơn 2 thập kỷ, chiến dịch chống ma túy đã được thực hiện trên khắp Davao và số người thiệt mạng trong “cuộc chiến” đó càng gia tăng khi ông Duterte trở thành Tổng thống và ông Dela Rosa thăng tiến lên các cấp bậc cao hơn trong lực lượng cảnh sát quốc gia.
Lệnh bắt giữ của ICC cáo buộc ông Dela Rosa đã lợi dụng chức vụ Cảnh sát trưởng quốc gia để chỉ đạo thực hiện các vụ giết nghi phạm ma túy trên toàn quốc dưới thời kỳ Tổng thống Duterte, những cáo buộc mà ông đã nhiều lần phủ nhận. Trong một cuộc phỏng vấn với CNN năm 2016, ông Dela Rosa nói rằng các sĩ quan cảnh sát ra tay “nếu điều đó gây nguy hiểm đến tính mạng”. Khi được hỏi về cảm xúc khi nhìn thấy thi thể của những kẻ bị tình nghi buôn bán ma túy bị giết, ông nói: “Cảm xúc lẫn lộn. Tôi thương hại người đó vì đã mất mạng, đồng thời tôi coi đó là bớt đi một kẻ buôn bán ma túy”.
Bản thân ông Duterte đã bị bắt giữ một cách kịch tính tại sân bay quốc tế Manila vào tháng 3-2025 và được đưa đến The Hague, nơi ông vẫn đang bị giam giữ tại ICC và ngày bắt đầu phiên tòa xét xử vẫn chưa được ấn định. Philippines từng là một bên ký kết Hiệp ước ICC, nhưng ông Duterte đã hủy bỏ tư cách thành viên sau khi tòa án bắt đầu điều tra cuộc chiến chống ma túy tại nước này. Tuy nhiên, theo cơ chế rút lui của ICC, tòa án vẫn giữ quyền tài phán đối với các tội phạm được thực hiện trong thời gian là thành viên - trong trường hợp này là từ năm 2016 đến năm 2019.
Trong khi dư luận đồn đoán suốt nhiều tháng về việc ICC sắp ban hành lệnh bắt giữ, ông Dela Rosa đã không xuất hiện trước công chúng. Nhưng vị Thượng nghị sĩ đã tái xuất hôm 12-5 khi Phó Tổng thống Sara Duterte (con gái của cựu Tổng thống Rodrigo Duterte) bị Hạ viện bỏ phiếu luận tội với một loạt cáo buộc gồm lạm dụng công quỹ, tích lũy tài sản bất minh và âm mưu ám sát Tổng thống. Nếu bị luận tội, bà sẽ bị chấm dứt tham vọng tranh cử Tổng thống năm 2028. Để giúp gia tộc Duterte tiếp tục duy trì ảnh hưởng chính trị, ông Dela Rosa và các thượng nghị sĩ khác đã bỏ phiếu phế truất Chủ tịch Thượng viện, đưa đồng minh của ông Duterte là Alan Peter Cayetano lên lãnh đạo Thượng viện.
Không lâu sau cuộc bỏ phiếu, ông Dela Rosa đã được đặt dưới “chế độ bảo vệ đặc biệt”, nhằm tránh nguy cơ bị bắt giữ. Hiện vẫn chưa rõ liệu chính quyền có tiếp tục truy tố ông Dela Rosa hay không.
