Một thế giới bất ổn và phân cực
Chỉ trong vòng một tuần, lãnh đạo Trung Quốc lần lượt tiếp đón nguyên thủ của hai cường quốc hàng đầu thế giới với nghi thức ngoại giao trọng thị hiếm thấy. Đây là điều chưa từng có tiền lệ khi Bắc Kinh đón tiếp cùng lúc lãnh đạo Mỹ và Nga trong khoảng thời gian ngắn như vậy. Sự kiện này phản ánh vai trò ngày càng lớn của Trung Quốc trong các vấn đề quốc tế, nhất là khi thế giới đang chìm trong bất ổn, xung đột kéo dài.
Từ cuộc xung đột Nga - Ukraine bước sang năm thứ tư, chiến sự tại Dải Gaza, căng thẳng giữa Mỹ - Israel với Iran… cho đến cạnh tranh thương mại, công nghệ và địa chiến lược giữa các cường quốc, thế giới hiện nay đang chứng kiến một giai đoạn mà nhiều nhà quan sát gọi là “khủng hoảng niềm tin toàn cầu” cùng sự bất định hiếm thấy. Các thể chế quốc tế vốn được thiết lập sau Chiến tranh thế giới thứ hai như Liên hợp quốc hay các cơ chế đa phương khác đang bộc lộ sự bất lực trước các cuộc xung đột, cạnh tranh, mâu thuẫn ngày càng phức tạp, gay gắt.
Cụm từ “những thay đổi lớn chưa từng thấy trong một thế kỷ” mà Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nhiều lần nhắc tới dường như phản ánh chính xác thực trạng thế giới ngày nay. Các nguyên tắc nền tảng của trật tự quốc tế suốt hàng chục năm qua đang bị xói mòn bởi chủ nghĩa đơn phương, chủ nghĩa bảo hộ và cạnh tranh quyền lực ngày càng gay gắt giữa các nước lớn.
Trong bối cảnh đó, Bắc Kinh nổi lên như một trung tâm ngoại giao toàn cầu mới. Chỉ trong vài tháng qua, Trung Quốc đã liên tiếp đón tiếp lãnh đạo của nhiều quốc gia lớn, trong đó có hầu hết các thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Truyền thông Trung Quốc gọi đây là bằng chứng cho thấy Bắc Kinh đang được nhìn nhận như “một lực lượng ổn định trong một thế giới hỗn loạn”.
Thực tế cho thấy nhiều quốc gia hiện tìm đến Trung Quốc không chỉ vì lợi ích kinh tế mà còn vì nhu cầu tìm kiếm đối thoại chiến lược trong bối cảnh các cơ chế truyền thống không còn phát huy hiệu quả như trước. Có thể thấy, thông điệp phát ra từ Trung Quốc ở thời điểm hiện tại là sự ổn định và hy vọng trong một thế giới mà xung đột và hỗn loạn ngày càng trở nên bình thường. Với hàng loạt chuyến thăm của các nhà lãnh đạo nước ngoài trong năm nay, dường như Bắc Kinh đã trở thành điểm đến để giải quyết những vấn đề lớn mà các thể chế quốc tế truyền thống chưa thể giải quyết được.
Chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Donald Trump chắc chắn đã có tác động mạnh mẽ đến việc thiết lập lại quan hệ Mỹ - Trung. Hơn thế nữa, chuyến thăm đã mang đến một cơ hội thực sự để định hình lại mối quan hệ, từ cạnh tranh sang quan hệ đối tác. Trong khi đó, chuyến thăm của Tổng thống Vladimir Putin thắt chặt thêm quan hệ nồng ấm giữa Nga và Trung Quốc, đưa mối quan hệ này thành một đối trọng khi mà Mỹ đang muốn trở thành siêu cường mạnh nhất, chi phối, áp đặt luật chơi cho thế giới.
Tìm kiếm sự ổn định chiến lược trong bất định
Có thể thấy chuyến thăm của Tổng thống Donald Trump tới Trung Quốc diễn ra trong bối cảnh quan hệ hai nước bị đánh giá ở mức căng thẳng nhất kể từ khi thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1972. Từ thương mại, công nghệ cho tới vấn đề Iran, giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới tồn tại hàng loạt mâu thuẫn mang tính cấu trúc.
Dù vậy, điều đáng chú ý là cả Washington và Bắc Kinh đều không muốn để cạnh tranh vượt khỏi tầm kiểm soát. Sau các cuộc hội đàm, hai bên cùng nhấn mạnh tới mục tiêu xây dựng “ổn định chiến lược mang tính xây dựng” trong quan hệ song phương. Đây là lần đầu tiên cụm từ này được sử dụng để định vị quan hệ Trung - Mỹ trong giai đoạn mới. Thông điệp được phát đi khá rõ ràng là cạnh tranh vẫn tiếp tục, nhưng đối đầu toàn diện không phục vụ lợi ích của bất kỳ bên nào. Hai nền kinh tế lớn nhất thế giới hiểu rằng một cuộc đối đầu không kiểm soát sẽ kéo theo hậu quả nghiêm trọng đối với kinh tế, thương mại và an ninh toàn cầu.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy chuyến thăm của ông Donald Trump chưa tạo ra đột phá đáng kể. Những bất đồng cốt lõi liên quan thuế quan, công nghệ bán dẫn, chuỗi cung ứng chiến lược hay vấn đề Đài Loan vẫn tồn tại nguyên vẹn. Việc một loạt lãnh đạo doanh nghiệp Mỹ tháp tùng Tổng thống Donald Trump cho thấy ưu tiên hàng đầu của Washington vẫn là lợi ích kinh tế, nhưng kết quả đạt được còn khá hạn chế. Dẫu vậy, việc hai bên duy trì đối thoại ở cấp cao nhất vẫn mang ý nghĩa quan trọng. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt, việc giữ “cánh cửa đối thoại” mở là yếu tố then chốt nhằm ngăn nguy cơ khủng hoảng leo thang ngoài ý muốn.
Nếu Hội nghị thượng đỉnh Trung - Mỹ phản ánh nỗ lực kiểm soát cạnh tranh thì cuộc gặp giữa Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Vladimir Putin lại cho thấy xu hướng tăng cường liên kết chiến lược giữa Bắc Kinh và Matxcơva. Trong nhiều năm qua, quan hệ Trung - Nga phát triển nhanh chóng trên cả lĩnh vực chính trị, kinh tế và an ninh. Cuộc xung đột tại Ukraine cùng sự đối đầu ngày càng sâu sắc giữa Nga với phương Tây càng khiến Matxcơva xích lại gần Bắc Kinh hơn.
Trung Quốc hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Nga. Sau khi xung đột Ukraine bùng phát, Bắc Kinh đã tăng mạnh nhập khẩu năng lượng từ Nga, giúp Matxcơva giảm đáng kể tác động từ các lệnh trừng phạt của phương Tây. Trong khi đó, Nga trở thành nguồn cung năng lượng chiến lược quan trọng đối với Trung Quốc, đặc biệt trong bối cảnh bất ổn tại Trung Đông đe dọa chuỗi cung ứng dầu khí toàn cầu. Không chỉ dừng ở kinh tế, hai nước còn chia sẻ nhiều quan điểm tương đồng về trật tự thế giới. Cả Bắc Kinh và Matxcơva đều phản đối xu hướng đơn cực, phản đối việc Mỹ áp đặt luật chơi toàn cầu và cùng thúc đẩy một trật tự quốc tế đa cực hơn.
Giới quan sát cho rằng, chiến lược của Trung Quốc hiện nay mang tính “kép”. Một mặt, nước này tìm cách giảm căng thẳng với Mỹ để tạo khoảng lặng chiến lược phục vụ phát triển kinh tế và công nghệ. Mặt khác, Trung Quốc tiếp tục củng cố quan hệ với Nga nhằm tạo thế cân bằng trước sức ép từ Mỹ và phương Tây.
Điều đáng chú ý từ cả hai cuộc gặp thượng đỉnh Trung Quốc - Mỹ và Trung Quốc - Nga là dù cạnh tranh và khác biệt vẫn rất lớn, các bên đều nhấn mạnh nhu cầu duy trì ổn định chiến lược toàn cầu. Trong một thế giới đầy biến động, ngay cả những cường quốc mạnh nhất cũng hiểu rằng không ai có thể hưởng lợi từ sự bất ổn kéo dài. Thực tế hiện nay cho thấy xung đột quân sự, gián đoạn chuỗi cung ứng, khủng hoảng năng lượng hay chạy đua vũ trang đều có thể tạo ra tác động dây chuyền đối với toàn thế giới. Chính vì vậy, nhu cầu đối thoại, hợp tác và quản trị toàn cầu hiệu quả trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Các cuộc gặp thượng đỉnh Trung - Mỹ và Trung - Nga tại Bắc Kinh vì thế không chỉ là vấn đề quan hệ song phương, dù họ là những cường quốc mạnh nhất thế giới hiện nay. Các cuộc gặp này dưới góc độ nào đó còn phản ánh sự dịch chuyển sâu sắc của trật tự quốc tế trong giai đoạn mới, nơi cạnh tranh chiến lược, lợi ích quốc gia và nhu cầu ổn định toàn cầu đang đan xen phức tạp.
Thế giới hôm nay có thể còn bất định, nhưng thông điệp lớn nhất được phát đi từ Bắc Kinh qua các cuộc gặp thượng định giữa các cường quốc hàng đầu là hòa bình, ổn định và hợp tác vẫn là lựa chọn duy nhất để các quốc gia cùng tồn tại và phát triển trong một thế giới đầy biến động, phức tạp và khó lường.
