“Ai về Bình Định mà coi/ Con gái Bình Định múa roi, đi quyền” - Ngay từ nhỏ tôi đã biết đến Bình Định không chỉ bởi tiếng tăm của món chả ram tôm đất giòn tan, tô bánh hỏi lòng heo nóng hổi, tré rơm, rượu Bàu Đá nổi tiếng nơi đây mà còn biết đến bởi tên tuổi của trường phái võ cổ truyền Bình Định. Những trang sách giáo khoa đầu đời cũng giúp tôi hiểu hơn về vùng “đất võ, trời văn” với trang sử oai hùng của người anh hùng áo vải Quang Trung và những trang thơ của thi sĩ tài danh Hàn Mặc Tử. Những năm gần đây, tôi biết đến Bình Định, Phú Yên bởi bờ biển dài thơ mộng chạy dọc thành phố Quy Nhơn, bãi tắm có nước biển xanh như ngọc bích ở khu đảo Kỳ Co - Eo Gió, đặc biệt là thắng cảnh Ghềnh đá đĩa mà thiên nhiên ban tặng - vùng đất “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” được đặt tên cho cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, đạo diễn Victor Vũ chuyển thể thành bộ phim cùng tên gây được sự mến mộ của công chúng. Chính vì vậy, tôi cùng gia đình chọn tour Qui Nhơn - Tuy Hòa là điểm đến trong hành trình về miền xứ Nẫu.
Đón chúng tôi tại sân bay Phù Cát là một hướng dẫn viên du lịch người Tuy Hòa. Với chất giọng đặc trưng của người xứ Nẫu: Nặng, gằn, nhưng lại thấm đẫm sự chân chất, mộc mạc và nghĩa tình. Câu đầu tiên, anh nói với chúng tôi: “Thay mặt bà con hai tỉnh Bình Định, Phú Yên, mến chào và gửi lời cảm tạ từ đáy lòng tới các cô chú, anh chị đã về với miền xứ Nẫu. Sự có mặt của du khách góp phần tạo công ăn việc làm, thu nhập cho bà con cũng như phát triển kinh tế du lịch của địa phương…”. Trong quá trình thuyết minh, anh liên tục xin lỗi khi quen gọi tên tỉnh cũ, nhưng chúng tôi hiểu, làm sao có thể quên ngay được bởi Bình Định, Phú Yên không chỉ là một địa danh mà còn là hồn cốt, là ký ức, là niềm tự hào đã gắn bó với những người dân. Tên tỉnh còn gắn liền với thương hiệu sản phẩm, cũng như di sản văn hóa mà cha ông để lại.
Đi khắp dải đất hình chữ S, hiếm nơi nào có hệ thống võ đường, võ miếu, võ sư nhiều và gắn chặt với đời sống cộng đồng như nơi đây. Từ những lễ hội làng cho đến trường học, sân đình, nhà văn hóa, ở đâu cũng có hình bóng của người thầy võ truyền nghề, của đám trẻ rèn luyện thân thể buổi sớm. Võ thuật đã trở thành văn hóa chứ không còn là một môn thể thao ưa thích của người Bình Định. Vì vậy, trong chương trình du lịch, khi đến với Bảo tàng Quang Trung, đơn vị tổ chức đã giới thiệu tinh thần thượng võ, cũng là nét văn hóa ở mảnh đất này, bằng một show võ thuật do các thanh thiếu niên biểu diễn, thu hút chật kín du khách thưởng lãm.
Bên cạnh võ, xứ Nẫu còn nổi bật với nghệ thuật tuồng. Tuồng ở đây được ví như viên ngọc quý trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam. Ra đời trên mảnh đất có truyền thống thượng võ nên nghệ thuật tuồng mang nét đặc trưng so với các vùng khác. Nó thể hiện chất võ thuật rất mạnh mẽ, cuốn hút. Ngoài tiêu chí “nhất thanh” - hát hay của một diễn viên tuồng nói chung - thì tuồng nơi đây còn chú trọng vũ đạo. Người diễn viên muốn múa đẹp phải học võ. Võ thuật Bình Định đã được vận dụng nhuần nhuyễn, khéo léo, tạo nên những động tác múa đẹp, hài hòa, khỏe khoắn và “tới bờ tới góc”, mang thương hiệu riêng của mảnh đất này.
Có một khách du lịch cùng đoàn trăn trở nói với tôi rằng, Bình Định và Phú Yên là tên gọi đã định hình vào văn hóa của người xứ Nẫu. Chẳng nhẽ bây giờ lại đổi “Tuồng Bình Định” thành “Tuồng Gia Lai”, “Chả ram tôm đất Bình Định” thành “Chả ram tôm đất Gia Lai”? Suy nghĩ của du khách có lẽ cũng là suy nghĩ của khá nhiều người. Nhưng theo tôi, dù tên gọi tỉnh sau sáp nhập có thay đổi, song dù đi đâu, ở đâu, những người con sinh ra và lớn lên ở quê hương Bình Định, Phú Yên vẫn luôn yêu và tự hào về mảnh đất mình sinh ra. Vì vậy, hãy giữ lại những gì tốt đẹp nhất, tự hào nhất về quê hương mình. Hãy giữ lại tên gọi những thương hiệu sản phẩm, di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đã gắn chặt với tên đất, tên người làm nên bản sắc vùng đất mình đang sinh sống. Việc sáp nhập, thay đổi chỉ là tên gọi hành chính, sẽ chẳng cần thiết phải đổi tên thành “Tuồng Gia Lai”, “Chả ram tôm đất Gia Lai” như suy nghĩ của vị khách nọ!
Tạm biệt xứ Nẫu để trở về Thủ đô Hà Nội, máy bay dần dần nâng độ cao. Phía dưới là những căn nhà, những con phố, những cánh đồng, những làng mạc cứ thế nhỏ dần rồi biến mất sau làn mây mỏng. Máy bay đã đạt đến độ cao cần thiết, lúc ấy, bầu trời Bình Định, bầu trời Phú Yên đã hòa với bầu trời Gia Lai, bầu trời Đắk Lắk và bầu trời Tổ quốc. Một màu xanh bao la trên bầu trời Việt Nam, thênh thang cho những sải cánh bay vươn mình về phía trước!
