Vụ tấn công diễn ra như thế nào?
Các cuộc không kích, nhắm vào ông Ayatollah Ali Khamenei (86 tuổi) và các quan chức quốc phòng cấp cao Iran diễn ra vào khoảng 9h40 tại Thủ đô Tehran. Mục tiêu là địa điểm ở trung tâm Tehran, nơi đặt văn phòng của lãnh đạo tối cao, Tổng thống Iran và Hội đồng An ninh quốc gia Iran. Tờ New York Times, trích dẫn các nguồn tin giấu tên cho biết, Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) đã biết cuộc họp đó có sự tham gia của ông Khamenei cùng các quan chức quân sự cấp cao Iran và chia sẻ thông tin này với Israel.
Hành trình của chiến đấu cơ bay đến Iran mất khoảng 2 giờ, sau đó bom được dội xuống khu phức hợp ở Tehran nơi ông Khamenei đang có mặt. Bộ Tư lệnh Không gian mạng Hoa Kỳ dường như đã chặn các tín hiệu liên lạc ở Iran. Trong cuộc họp báo sau vụ ám sát, Dan Caine - Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng liên quân Hoa Kỳ giải thích rõ hơn: “Bộ Tư lệnh Không gian mạng Hoa Kỳ (USCYBERCOM) và Bộ Tư lệnh Không gian Hoa Kỳ (USSPACECOM) đã sử dụng các hiệu ứng phi động học làm gián đoạn, suy yếu và “mù” khả năng liên lạc của Iran”.
Hiện chưa rõ liệu Mỹ có nghe lén hoặc nắm bắt được các phương thức liên lạc kỹ thuật số, sử dụng ảnh vệ tinh hay sử dụng các điệp viên ngầm để thu thập thông tin này hay không. Cũng chưa rõ tại sao các lãnh đạo quân sự cấp cao nhất của Iran lại quyết định tập trung tại một địa điểm dễ đoán trong khi mối đe dọa tấn công của Mỹ - Israel đang cận kề. Tuy nhiên, người ta biết rằng Israel từ lâu đã tuyển mộ các điệp viên ngầm ở Iran và đã theo dõi vòng trong của lãnh tụ Khamenei trong nhiều năm, thu thập thông tin cả những việc nhỏ nhặt như cách thức và địa điểm họ lấy thực phẩm. Trong khi đó, “CIA đã theo dõi các hoạt động hàng ngày từ nơi ông Khamenei sống, người ông gặp, cách ông liên lạc và nơi ông có thể rút lui khi bị đe dọa tấn công” - CNN trích nguồn tin cho biết. Trong tuyên bố trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Mỹ Donald Trump viết rằng ông Khamenei “không thể tránh khỏi các hệ thống tình báo và theo dõi tinh vi của chúng ta và với sự hợp tác chặt chẽ với Israel, các lãnh đạo Iran không thể chống đỡ nổi”.
Biện minh từ phía Israel và Mỹ
Bộ trưởng Quốc phòng Israel ngày 5-3 cho biết, Israel đã có quyết định tiêu diệt lãnh tụ tối cao của Iran vào tháng 11-2025 và dự định thực hiện chiến dịch này khoảng 6 tháng sau đó. “Ngay từ tháng 11, chúng tôi đã có cuộc họp kín với Thủ tướng Benjamin Netanyahu và Thủ tướng đã đặt mục tiêu loại bỏ ông Khamenei” - ông Israel Katz, Bộ trưởng Quốc phòng Israel nói với kênh truyền hình N12. Kế hoạch cuối cùng đã được chia sẻ với Washington và được đẩy nhanh tiến độ vào khoảng tháng 1-2026 sau khi các cuộc biểu tình nổ ra ở Iran. Thời điểm đó, Israel lo ngại các nhà lãnh đạo tôn giáo đang chịu áp lực có thể phát động một cuộc tấn công chống lại Israel và các mục tiêu của Mỹ ở Trung Đông. Họ quan tâm đến việc tiêu diệt chế độ ở Iran hơn là đạt được thỏa thuận song phương.
“Để ám sát một nguyên thủ quốc gia đồng thời là một nhân vật tôn giáo, tôi nghĩ ngay cả dưới thời ông Donald Trump, Mỹ vẫn muốn Israel là người thực hiện điều đó” - Shira Efron, cựu cố vấn Chính phủ Israel hiện đang làm việc tại Tập đoàn Rand, nhận xét. Với Mỹ, cả Tổng thống Donald Trump lẫn lãnh đạo chính quyền đều không công khai sử dụng từ “ám sát” để mô tả việc sát hại ông Khamenei. Họ đã đưa ra nhiều lý do cho việc tấn công Iran như thiếu tin tưởng vào các nhà lãnh đạo Iran trong các cuộc đàm phán về kế hoạch chương trình hạt nhân; khả năng Iran phát triển tên lửa chống đạn đạo; Iran tài trợ cho các nhóm khủng bố ở các quốc gia khác… Khi lần đầu xác nhận về cuộc tấn công, ông Donald Trump nói rằng Iran gây ra mối đe dọa “sắp xảy ra”. Nhưng trong cuộc trò chuyện với kênh ABC News, ông đã đưa ra một lý do mang tính cá nhân hơn: “Tôi đã hạ gục ông ta trước khi ông ta hạ gục tôi”. Câu nói đó đồng nghĩa rằng, ông hành động trước để điều đó không xảy ra với mình.
Yếu tố pháp lý và hệ quả
Việc chính phủ nước ngoài giết hại một nguyên thủ quốc gia khác là cực kỳ hiếm hoi. Với cuộc tấn công nhắm vào ông Khamenei, người ta thấy đó là chiến thuật leo thang kịch tính với tiềm năng gây ra những hậu quả khó lường cho tất cả các quốc gia nếu nó trở nên bình thường hóa. Vậy thanh trừng lãnh đạo nhà nước đối thủ trong chiến tranh có hợp pháp không? Về lý thuyết, người đứng đầu nhà nước là chỉ huy lực lượng vũ trang quốc gia được coi là mục tiêu quân sự hợp pháp. Tuy nhiên, một câu hỏi quan trọng khác đặt ra là, liệu cuộc tấn công của Mỹ và Israel hiện nay có hợp pháp không, khi mà nó có thể vi phạm các lệnh cấm quốc tế về việc sử dụng vũ lực chống lại các quốc gia khác ngoại trừ trường hợp tự vệ.
Luật pháp Mỹ, trong các sắc lệnh hành pháp của cả Tổng thống Gerald Ford và Ronald Reagan, cũng cấm các nhân viên Chính phủ Mỹ tham gia ám sát. Lệnh cấm này được đưa ra sau các cuộc điều tra của Quốc hội cho thấy hành vi lạm dụng của cộng đồng tình báo Mỹ trong các vụ ám sát các nhà lãnh đạo như ông Patrice Lumumba của Cộng hòa Dân chủ Congo, ông Salvador Allende của Chile, cũng như các âm mưu chống lại nhà lãnh đạo Cuba Fidel Castro. Ủy ban Church (được đặt tên theo Thượng nghị sĩ Frank Church) trích dẫn lời của Tổng thống John F. Kennedy (người trớ trêu là sau này qua đời do bị ám sát) rằng Mỹ không nên ám sát các nhà lãnh đạo nước ngoài. “Chúng ta không thể dính vào chuyện đó, nếu không tất cả chúng ta sẽ trở thành mục tiêu” - ông Kennedy từng nói.
Bản thân việc ám sát nguyên thủ quốc gia như một chiến thuật quân sự trên thực tế sẽ khó khăn hơn để đàm phán chấm dứt chiến tranh bởi cái chết của nhà lãnh đạo có thể khiến đối phương muốn chiến đấu quyết liệt hơn. Trong một so sánh thời Thế chiến II, các cơ quan tình báo Anh đã có âm mưu ám sát Adolf Hitler, nhưng một số quan chức vẫn lo ngại biến ông ta thành trung tâm thu hút những kẻ “tử vì đạo”. Cái chết của lãnh tụ tối cao Iran có thể là vụ ám sát đầu tiên kiểu này trong gần nửa thế kỷ, nhưng đó cũng có thể là dấu hiệu cho một tiền lệ hết sức nguy hiểm.
Chúng ta đang sống trong một thế giới mà chiến sự đang trở nên phổ biến hơn sau nhiều năm suy giảm. Cũng có dữ liệu cho thấy các vụ ám sát chính trị đang trở nên phổ biến hơn - một mối nguy hiểm mà ông Donald Trump, hơn ai hết, nhận thức rất rõ. Những tiến bộ công nghệ trong việc ném bom chính xác đã giúp dễ dàng nhắm mục tiêu vào các cá nhân ở khoảng cách xa. Máy bay không người lái có thể triển khai dễ dàng hơn, bổ sung thêm một phương tiện ám sát mới. Hiện chưa rõ công nghệ nào đã được sử dụng trong cuộc tấn công nhằm vào ông Khamenei, nhưng rõ ràng tiến bộ mới về trí tuệ nhân tạo có thể sớm khiến việc này trở nên dễ dàng hơn nữa.
