Áp lực lạm phát từ “vừa phải đến mạnh”
Theo báo cáo “Sách Beige” vừa được Cục Dữ trữ liên bang Mỹ (FED) công bố ngày 3-6, giá cả tại Mỹ trong những tuần gần đây tăng với tốc độ từ “vừa phải đến mạnh”, chủ yếu do chi phí năng lượng leo thang.
Cuộc xung đột tại Trung Đông, đặc biệt là việc Iran đáp trả bằng cách phong tỏa eo biển Hormuz sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel, đã gây gián đoạn nghiêm trọng nguồn cung dầu khí toàn cầu.
Eo biển Hormuz là tuyến vận tải chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới mỗi ngày. Khi tuyến hàng hải này bị ảnh hưởng, giá dầu lập tức tăng mạnh, kéo theo hàng loạt chi phí sản xuất và vận tải trên toàn cầu leo thang.
Tại Mỹ, hậu quả được cảm nhận rõ nhất tại các cây xăng. Giá xăng tăng hơn 21% chỉ trong vòng một tháng đã trở thành cú sốc lớn đối với người tiêu dùng. Nhưng tác động không dừng ở đó. Giá nhiên liệu tăng nhanh chóng lan sang các lĩnh vực khác như vận tải hàng hóa, hàng không, nông nghiệp, thực phẩm, bao bì và phân bón.
Số liệu chính thức cho thấy chỉ số giá chi tiêu tiêu dùng cá nhân (PCE) - thước đo lạm phát được Fed ưu tiên theo dõi - đã tăng 3,8% trong tháng 4-2026 so với cùng kỳ năm trước, mức cao nhất kể từ năm 2023. Chỉ số PCE lõi cũng tăng lên 3,3%. Trong khi đó, giá thực phẩm tăng hơn 3%, giá vé máy bay tăng hơn 20%, còn chi phí vận tải tiếp tục leo thang. Điều đáng lo ngại là lạm phát không còn giới hạn ở lĩnh vực năng lượng mà đã bắt đầu lan rộng sang toàn bộ nền kinh tế.
Một thực tế đáng chú ý là nhiều doanh nghiệp vẫn chưa chuyển toàn bộ chi phí gia tăng sang người tiêu dùng. Không ít công ty đang chấp nhận thu hẹp biên lợi nhuận để giữ chân khách hàng. Điều đó đồng nghĩa nếu xung đột kéo dài, giá cả có thể còn tăng mạnh hơn nữa trong những tháng tới. Điều khiến giới kinh tế đặc biệt lo ngại là lạm phát đang một lần nữa vượt qua tốc độ tăng thu nhập của người lao động Mỹ.
Trong suốt năm 2024 và phần lớn năm 2025, mức tăng lương tại Mỹ đã vượt lạm phát, giúp người lao động dần khôi phục sức mua sau cú sốc giá cả hậu đại dịch. Đây được xem là một trong những thành công đáng kể nhất của nền kinh tế Mỹ. Thế nhưng, tình hình đã đảo chiều khi lần đầu tiên kể từ năm 2023, lạm phát đang tăng nhanh hơn tốc độ tăng tiền lương trung bình.
Điều đó có nghĩa là khoản thu nhập tăng thêm mà người lao động nhận được trong năm qua đang bị giá cả “nuốt chửng”. Đối với các hộ gia đình có thu nhập trung bình và thấp, tác động càng trở nên rõ rệt. Họ buộc phải cắt giảm chi tiêu, sử dụng tiền tiết kiệm hoặc vay nợ nhiều hơn để duy trì mức sống hiện tại.
Những cái giá ngày càng đắt của cuộc chiến
Không chỉ gây sức ép lên giá cả, cuộc chiến với Iran còn đe dọa trực tiếp triển vọng tăng trưởng kinh tế Mỹ. Tăng trưởng GDP quý I-2026 giảm xuống còn 1,6% so với mức 2% dự báo trước đó. Nguyên nhân chủ yếu là hoạt động đầu tư doanh nghiệp và chi tiêu tiêu dùng suy yếu.
Động lực quan trọng nhất của kinh tế Mỹ vẫn là tiêu dùng hộ gia đình, vốn chiếm gần 70% GDP. Nếu người tiêu dùng giảm chi tiêu do giá cả leo thang và thu nhập thực giảm sút, nền kinh tế sẽ đối mặt với nguy cơ giảm tốc rõ rệt. Khảo sát của J.D. Power cho thấy 65% người Mỹ cho rằng giá cả tăng nhanh hơn thu nhập của họ. Điều này phản ánh áp lực chi phí sinh hoạt đang ngày càng nặng nề.
Nguy cơ lớn nhất hiện nay là nền kinh tế Mỹ có thể rơi vào trạng thái “lạm phát đình trệ” - tăng trưởng chậm nhưng giá cả vẫn tăng cao. Đây là kịch bản mà các nhà hoạch định chính sách lo ngại nhất bởi rất khó xử lý. Nếu FED tiếp tục tăng lãi suất để kiềm chế lạm phát, tăng trưởng sẽ bị ảnh hưởng. Ngược lại, nếu giữ nguyên lãi suất nhằm hỗ trợ nền kinh tế, lạm phát có thể trở nên dai dẳng hơn.
Hệ lụy dây chuyền từ khủng hoảng năng lượng khi các chuyên gia năng lượng cảnh báo những tác động hiện nay mới chỉ là bước khởi đầu. Giám đốc điều hành JPMorgan Chase Jamie Dimon nhận định xung đột kéo dài có thể gây ra những cú sốc lâu dài đối với giá dầu, hàng hóa và chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhiều lãnh đạo các tập đoàn dầu khí lớn của Mỹ cũng đã cảnh báo Nhà Trắng về nguy cơ khủng hoảng năng lượng nếu eo biển Hormuz tiếp tục bị gián đoạn.
Điều đáng lo ngại là chi phí năng lượng tăng sẽ tạo ra hiệu ứng dây chuyền trên toàn bộ nền kinh tế. Giá dầu diesel tăng làm chi phí vận tải tăng. Chi phí vận tải tăng khiến giá thực phẩm, hàng tiêu dùng và dịch vụ tăng theo. Nông nghiệp cũng đang chịu áp lực lớn khi nguồn cung phân bón toàn cầu bị ảnh hưởng. Các chuyên gia cho rằng khác với cuộc khủng hoảng dầu mỏ những năm 1970, nước Mỹ hiện ít phụ thuộc hơn vào dầu nhập khẩu. Tuy nhiên, điều này chỉ giúp giảm nhẹ tác động chứ không thể miễn nhiễm trước các cú sốc toàn cầu.
Không chỉ chịu thách thức về kinh tế mà cuộc chiến với Iran đang tạo ra những áp lực về chính trị. Lạm phát luôn là vấn đề nhạy cảm đối với cử tri Mỹ và thường có ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả bầu cử. Sự gia tăng nhanh chóng của giá cả đang khiến niềm tin của người tiêu dùng rơi xuống mức thấp kỷ lục. Điều đáng chú ý là sự bi quan xuất hiện ở mọi nhóm tuổi, mức thu nhập và khuynh hướng chính trị. Ngay cả những cử tri ủng hộ Đảng Cộng hòa cũng ngày càng lo lắng về triển vọng kinh tế.
Những khó khăn kinh tế đang dần chuyển hóa thành sức ép chính trị đối với Tổng thống Donald Trump. Nhiều nghị sĩ Đảng Cộng hòa đã thúc giục Nhà Trắng tập trung nhiều hơn vào bài toán chi phí sinh hoạt thay vì ưu tiên cho cuộc xung đột kéo dài tại Trung Đông. Việc Hạ viện Mỹ ngày 3-6 thông qua nghị quyết nhằm hạn chế quyền lực quân sự của tổng thống đối với Iran cho thấy làn sóng phản đối chiến tranh đang gia tăng ngay trong lòng nước Mỹ.
Hạ nghị sĩ Gregory Meeks của bang New York, một trong những người dẫn đầu việc phản đối cuộc chiến với Iran, tuyên bố: “Người dân đã quá mệt mỏi vì phải chịu đựng cuộc xung đột do ông Donald Trump lựa chọn, chịu đựng giá xăng tăng tại các cây xăng, chịu đựng mức giá leo thang tại các siêu thị”.
Lịch sử cho thấy các cuộc chiến tranh kéo dài thường mang lại những hệ quả kinh tế nghiêm trọng đối với các quốc gia tham chiến. Cuộc xung đột với Iran dường như không phải ngoại lệ. Những gì đang diễn ra cho thấy nước Mỹ không chỉ phải chi trả bằng ngân sách quân sự khổng lồ mà còn bằng lạm phát cao hơn, tăng trưởng thấp hơn và niềm tin tiêu dùng suy giảm.
Nếu chiến sự tiếp tục kéo dài, những áp lực hiện nay hoàn toàn có thể chuyển thành không chỉ là một cuộc khủng hoảng kinh tế mà còn tiềm ẩn nhiều hệ lụy khôn lường về chính trị với chính quyền và đảng Cộng hòa nắm giữ Nhà Trắng.
