“Van an toàn” điều tiết kho vũ khí hạt nhân
Ngày 5-2 tới, Hiệp ước cắt giảm vũ khí tiến công chiến lược mới (New START) giữa Nga và Mỹ sẽ chính thức hết hiệu lực. Hiệp ước này được ký ngày 8-4-2010 giữa Tổng thống Mỹ khi đó Barack Obama và Tổng thống Nga Dmitry Medvedev, chính thức có hiệu lực từ ngày 5-2-2011 và được gia hạn lần cuối vào ngày 3-2-2021 thêm 5 năm, tức là đến ngày 5-2-2026.
Mục tiêu của New START là đặt ra các giới hạn có thể kiểm chứng được đối với tất cả các vũ khí hạt nhân liên lục địa mà Mỹ và Nga đang triển khai. Theo đó, mỗi bên tham gia Hiệp ước được duy trì không quá 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược và 700 phương tiện phóng đã triển khai. Hai bên cũng có trách nhiệm trao đổi dữ liệu về số lượng, vị trí và đặc điểm kỹ thuật của các hệ thống vũ khí thuộc phạm vi điều chỉnh của Hiệp ước, đồng thời cung cấp cho nhau các thông báo và cập nhật thường xuyên.
Nhờ New START, Mỹ và Nga có được thông tin và sự hiểu biết đáng tin cậy về tên lửa đạn đạo liên lục địa (ICBM), tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm (SLBM) và máy bay ném bom hạng nặng của nhau. 8 năm sau khi New START được ký kết, cả Mỹ và Nga đều đáp ứng các yêu cầu về số lượng vũ khí hạt nhân được triển khai theo cam kết. Chính vì thế, New START không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn là “van an toàn” chiến lược, giúp Nga và Mỹ kiểm soát cạnh tranh hạt nhân trong những giai đoạn căng thẳng nhất.
Tuy nhiên, kể từ năm 2023, các cơ chế thanh tra đã bị đình chỉ trong bối cảnh xung đột Ukraine và các biện pháp trả đũa ngoại giao qua lại. Phía Nga cho rằng, Mỹ nỗ lực thăm dò an ninh các cơ sở chiến lược của Nga theo New START bằng cách hỗ trợ Ukraine tiến hành các cuộc tấn công vũ trang nhằm vào những cơ sở này. Mỹ thì tuyên bố vẫn tuân thủ các giới hạn của hiệp ước, nhưng thừa nhận rằng, các cơ chế thanh sát và kiểm chứng thực tế đã ngừng vận hành. Điều này có nghĩa là trong giai đoạn từ 2023 đến nay, New START tồn tại chủ yếu trên danh nghĩa pháp lý, trong khi giá trị cốt lõi của nó là sự minh bạch và kiểm soát đã bị bào mòn nghiêm trọng. Không những thế, hai bên còn tranh cãi thêm nhiều vấn đề khác.
Trước thời điểm New START hết hạn, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đề xuất gia hạn hiệp ước này thêm 12 tháng, với điều kiện hai bên tiếp tục tuân thủ các giới hạn hiện hành. Về mặt hình thức, đây là một đề xuất nhằm duy trì “khoảng đệm” chiến lược, tránh để rơi vào trạng thái hoàn toàn không có ràng buộc pháp lý. Tuy nhiên, phản ứng từ phía Mỹ cho đến nay vẫn chưa rõ ràng. Trong giới phân tích an ninh phương Tây, các quan điểm tỏ ra chia rẽ. Một số cho rằng, việc gia hạn ngắn hạn có thể tạo thêm thời gian cho các cuộc thảo luận sâu hơn, đồng thời phát đi tín hiệu rằng cả hai cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới vẫn coi trọng kiểm soát vũ khí. Số khác lại lo ngại rằng một sự gia hạn không đi kèm cơ chế thanh tra sẽ mang tính biểu tượng nhiều hơn thực chất.
Khoảng trống trong kiểm soát chạy đua vũ trang
Theo Viện nghiên cứu hòa bình quốc tế Stockholm (SIPRI), Nga và Mỹ đang sở hữu 90% số đầu đạn hạt nhân trên toàn thế giới. Nga có 5.977 đầu đạn vào thời điểm đầu năm 2022, trong đó hơn 1.600 có thể sẵn sàng được sử dụng. Mỹ có trong biên chế 5.428 đầu đạn, với 1.750 chiếc sẵn sàng chiến đấu. Trong khi đó, kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc đang gia tăng nhanh chóng. Lầu Năm Góc ước tính Trung Quốc hiện sở hữu khoảng 600 đầu đạn hạt nhân và con số này có thể vượt 1.000 vào năm 2030. Đó là chưa kể Anh và Pháp cũng duy trì lực lượng hạt nhân của riêng mình.
Trong thời Chiến tranh lạnh và kể cả sau khi Liên Xô tan rã, bất chấp những khác biệt sâu sắc về ý thức hệ và lợi ích địa - chính trị, cả Washington lẫn Mátxcơva đều nhận thức rõ rằng, một cuộc chạy đua hạt nhân không bị kiềm chế sẽ làm gia tăng rủi ro thảm họa mang tính toàn cầu. Vì thế, Mỹ và Nga đã xây dựng một khuôn khổ pháp lý nhằm giới hạn số lượng và cấu trúc lực lượng hạt nhân chiến lược, dựa trên New START, Hiệp ước các lực lượng hạt nhân tầm trung (INF) và Hiệp ước chống tên lửa đạn đạo (ABM). Đây là 3 công cụ quan trọng để giám sát và ngăn chặn chạy đua cũng như xung đột hạt nhân
INF được ký năm 1987 giữa giữa Tổng thống Mỹ khi đó Ronald Reagan và nhà lãnh đạo Liên Xô Mikhail Gorbachev. Hiệp ước này đã giúp chấm dứt thế bế tắc hạt nhân thời Chiến tranh lạnh bằng cách loại bỏ toàn bộ các tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình tầm trung ở châu Âu. Còn ABM được ký giữa Mỹ và Nga vào năm 1972, quy định mỗi bên chỉ được phép triển khai 100 tên lửa đánh chặn ở mỗi nước để giữ cân bằng răn đe chiến lược. Cùng với Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), các hiệp ước trên không chỉ mang ý nghĩa cắt giảm vũ khí, mà còn tạo ra tính minh bạch, khả năng dự đoán và các cơ chế kiểm chứng để duy trì ổn định chiến lược. Tuy nhiên, năm 2019, Mỹ đã đơn phương rút khỏi INF với lý do Nga liên tục không tuân thủ. Trước đó, năm 2002, Mỹ cũng rút khỏi ABM để theo đuổi Sáng kiến phòng thủ chiến lược mà báo chí đặt cho biệt danh là “Chiến tranh giữa các vì sao” do Tổng thống Mỹ Ronald Reagan khởi xướng. Hiện nay, nếu New START không được gia hạn hoặc có một cơ chế thay thế trước khi hết hạn, thế giới sẽ lần đầu tiên kể từ đầu thập niên 1970 không còn bất kỳ hiệp ước song phương nào kiểm soát, ngăn chặn chạy đua vũ khí hạt nhân chiến lược giữa hai cường quốc hạt nhân lớn nhất toàn cầu.
Theo các cựu quan chức và chuyên gia Mỹ, Washington hiện cân nhắc 3 kịch bản chính. Phương án thứ nhất là đồng ý gia hạn hiệp ước thêm một năm theo đề xuất của Mátxcơva, duy trì các giới hạn hiện tại và sau đó khởi động các cuộc đàm phán mới về kiểm soát vũ khí, có thể mở rộng sang Trung Quốc. Phương án thứ hai là gia hạn có điều kiện, theo đó Mỹ chỉ chấp thuận kéo dài thời hạn thêm 1 năm nếu Nga nối lại các hoạt động thanh sát tại chỗ theo quy định của hiệp ước. Phương án cuối cùng là không gia hạn, để New START chấm dứt hoàn toàn và chuẩn bị cho bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc hạt nhân.
Trong khi đó, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cho biết, Nga vẫn đang chờ phản hồi từ phía Mỹ về đề xuất của Tổng thống Vladimir Putin liên quan đến việc gia hạn không chính thức các điều khoản của New START thêm 1 năm. Ông Peskov cảnh báo rằng, việc thay thế hiệp ước hiện tại sẽ là một quá trình phức tạp và kéo dài. Theo Mátxcơva, để New START hết hiệu lực sẽ tạo ra khoảng trống lớn trong khuôn khổ pháp lý kiểm soát vũ khí hạt nhân, làm suy giảm tính ổn định chiến lược và không mang lại lợi ích cho cả Nga lẫn Mỹ. Ngay tờ Wall Street Journal của Mỹ cũng nhận định việc từ chối gia hạn có thể làm gia tăng nguy cơ khởi phát một cuộc chạy đua vũ trang mới, với nhiều hệ quả khó dự đoán đối với ổn định toàn cầu.
