Sự thật về chữ “canh” trong “canh gà Thọ Xương”

11 Thu Hà
ANTĐ Theo PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm, để nói về tiếng gà báo canh người ta viết chữ 更, bát canh cũng có thể viết là 更. Tuy nhiên, xét về văn cảnh trong cả 4 câu, thì chữ "canh" ở đây được hiểu là tiếng gà báo canh.

Sau sự việc của cô giáo Thủy - trường THCS Lomonoxop, trên một số diễn đàn mạng, có một số ý kiến cho rằng, "canh gà Thọ Xương" là nói về ẩm thực, ý kiến này nhận được vô số lời bàn luận bởi từ trước tới nay, "canh gà Thọ Xương" luôn được giảng dạy và được hiểu là tiếng gà gáy báo canh. 

Thậm chí có người đọc còn lấy dẫn chứng rằng: “trong sách Vân Đình Dương Khuê Thượng Thư Tiên Sinh cũng chép bài thơ này. Xin lưu ý, Dương Khuê viết thơ bằng chữ Nôm, nỏ phải chữ Quốc ngữ. Nguyên văn viết chữ Canh là (bát canh, món canh), không phải (canh khuya, canh chầy)”.

Để làm rõ hơn thực hư của chữ “canh” trong “canh gà Thọ Xương” đang gây xôn xao dư luận, PV ANTĐ đã có cuộc trò chuyện với PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm.

ảnh 1
Bài thơ này nằm trong cuốn "Vân Trì thi thảo"
(mang ký hiệu VHv. 2482, đang lưu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm)

Theo PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh, hiện có 2 luồng ý kiến, một cho rằng, đây là bài ca dao của người Việt đã được văn bản hóa, có ý kiến cho rằng đây là bài thơ của nhà thơ Dương Khuê - hiệu là Vân Trì.

PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh đã tìm trong sách Vân Đình Dương Khuê Thượng Thư tiên sinh ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm và chưa tìm thấy bài thơ như trên, mà bài thơ này nằm trong cuốn Vân Trì thi thảo (mang ký hiệu VHv. 2482, đang lưu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm).

Bài thơ có tên đề là Hà Nội tứ cảnh với 4 câu thơ chữ Nôm:“Phất phơ ngọn trúc trăng tà/ Tiếng chuông Trấn Vũ, canh () gà Thọ Xương/ Mịt mù khói tỏa ngàn sương/ Tiếng chày Yên Thái mặt gương Tây Hồ”.

ảnh 2
4 câu thơ chữ Nôm được viết trong Vân Trì thi thảo,
chữ "canh" được đánh dấu bằng vòng tròn đỏ

Về chữ “canh” trong câu “canh gà Thọ Xương”, theo PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh, viết chữ 更 để nói về tiếng gà báo canh, không có chữ Canh 羹 (bát canh, món canh) như ý kiến mà độc giả nêu ra; còn canh (món ăn) cũng có thể viết là chữ 更 này. Trong văn cảnh của bài thơ này thì nên hiểu “canh” là canh giờ, “canh gà Thọ Xương” là tiếng gà gáy báo canh ở Thọ Xương - Hà Nội. Còn chữ “canh” là 羹, theo từ điển được hiểu là món canh, hoặc là nấu canh.

Xét từ ý bài thơ trong cuốn Vân Trì thi thảolà tả cảnh Tây Hồ vào lúc trăng tà các sư thỉnh chuông chùa cũng là lúc gà gáy báo canh, như vậy nên mới có câu “tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương”. Theo quan niệm tính giờ ngày xưa, đêm có 5 canh: Canh 1 là từ 19h - 21h, Canh 2 là từ 21h - 23h, Canh 3 là từ 23h - 1h, Canh 4 là từ 1h - 3h, Canh 5 là từ 3h - 5h.

ảnh 3
Theo PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh, trong văn cảnh của bài thơ này thì nên hiểu “canh” là canh giờ,
 “canh gà Thọ Xương” là tiếng gà gáy báo canh ở Thọ Xương - Hà Nội

PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh đưa ra thêm dẫn chứng trong Tổng tập ca dao người Việt (Quốc ngữ) cũng có những bài gắn “tiếng chuông” với “tiếng gà gáy báo canh”, như: “Có thương thì thương, không thương thì nói/ Làm chi lần lần lữa lữa, như hẹn nợ thêm buồn/ Trên chùa đã động tiếng chuông/ Gà Thọ Xương đã gáy, chim trên nguồn đã kêu”, hay "Đêm năm canh gà kia gáy thúc/ Gió nam phong thổi giục cây sầu",...

PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh cho rằng, việc hiểu “canh gà Thọ Xương” trong bài thơ Hà Nội tứ cảnh hay trong bài ca dao (Gió đưa cành trúc la đà/ Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương/ Mịt mù khói tỏa ngàn sương/ Nhịp chày Yên Thái mặt gương Tây Hồ) là "bát canh gà" thì ông chưa được học!

Từ sự việc này, PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh cho biết thêm, ví như từ “vấn nạn”, trên các phương tiện thông tin đại chúng, hay dùng từ “vấn nạn”, như những câu “tham nhũng đã trở thành vấn nạn của xã hội”, hay “bệnh thành tích trong giáo dục là vấn nạn hiện nay”,... ông tin chắc rằng, người viết hay nói từ này chưa tra cứu nghĩa gốc từ “vấn nạn”. Theo Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh thì “vấn nạn” nghĩa là: đặt lời hỏi để làm rầy người ta, Hán Việt tự điển của Thiều Chửu thì “vấn nạn” là vặn hỏi lẽ khó khăn. Còn Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) chưa có mục từ “vấn nạn”. PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh cũng nhấn mạnh, hiện trong xã hội, còn nhiều từ được hiểu sai, dùng sai đã gây nên những sự cố đáng tiếc!

bình luận(11 bình luận)

20x20Nguyễn Minh

Bài này xuất hiện sau khi nhà Lý diệt nhà Hồ ... Cơ bản chỉ là mật thư thông báo năm và giờ khởi nghĩa được truyền miệng qua mấy ông "chiềng làng chiềng chạ - thượng hạ tây đông" thời gian chuông báo canh 5 hết giờ giới nghiêm năm canh dậu ... năm mà vị vua cuối cùng của nhà tiền lê qua đời ... ngày nào không biết nhằm tránh việc tranh chấp quyền lực những gia đình thân cố tự túc khởi nghĩa tránh việc cướp vương quyền ... haiz ... phân tích đến đây thôi nhé canh chỉ có 1> 5 còn canh gà thì là canh gà ... chơi chữ thì thay gà thành dậu thì ta có năm canh dậu

20x20Nguyen Quang Tri

Theo tôi từ "vấn nạn" ở đây không còn nghĩa gốc Hán nữa mà là từ tách ghép xuất phát từ "vấn đề" với từ "nạn" nhằm nói tắt của "Vấn đề X nào đó là nạn " mà ai cũng có thể hiểu

20x20qqqq

(tiếp) Thực ra, “h” là viết tắt từ tiêng Anh “hour” chỉ “khoảng thời gian” (“thời đoạn” - ta thường nói là “tiếng”) chứ không phải chỉ “mốc thời gian” (“thời điểm” - o’ clock). Nói “tôi làm việc lúc 8 giờ” và “tôi làm việc trong 8 giờ (tiếng)” thì 2 chữ “giờ” mang nghĩa hoàn toàn khác nhau. Người dùng đúng thì biết là phải dùng dấu “:”, chẳng hạn “8 rưỡi đến 9 giờ” là 8:30-9:00. Trân trọng!

20x20qqqqq

(tiếp góp ý) Rất nhiều người dùng từ “cứu cánh” hiểu như là “phương cách cứu vớt”, nghĩa là phương tiện, biện pháp để giúp khắc phục khó khăn đang gặp phải. Thực ra trong từ điển thì “cứu cánh” có nghĩa là “mục đích, mục tiêu”. Lại có rất nhiều người, phổ biến cả trên các báo, đài là viết tắt chữ “giờ” là “h”, chẳng hạn: 8h30-9h00. ...(còn tiếp)

20x20qqqqq

(tiếp góp ý) Cuối cùng, cũng nhân tiện việc PGS TS Trịnh Khắc Mạnh đề cập tới việc dùng sai từ, ví dụ như là từ “vấn nạn” trong giáo dục, có bạn cho rằng có thể hiểu theo ý là “câu hỏi khó cho ngành giáo dục”. Hiểu thế cũng được, nhưng nó gượng ép quá, và có khi cũng không đúng với ý của người đã dùng câu nói đó, vì tôi chắc cái người dùng đó cũng hiểu sai nghĩa của từ “vấn nạn”. Tôi xin góp ý về việc dùng sai từ sau đây: (...còn tiếp)

20x20qqqqq

...(tiếp góp ý) Bài thơ của cụ Dương Khuê cũng có tên đề là "Hà Nội tứ cảnh" cơ mà. Đã là “cảnh” sao lại có chuyện ăn uống xen vào. Còn mấy câu trong bản thảo của cụ Vũ Bằng thì đúng là cụ nói về món ăn rồi. Nhưng ở đây có lẽ cụ nhân tiện mượn ngay mấy từ trong câu ca để đưa vào bài của mình nói về món ăn cho nó “sinh động”. Vậy thì không thể vì việc dùng khác đi của cụ Vũ mà chúng ta phải đổi ý nghĩa gốc của câu ca cũ đi. ...(còn tiếp)

video được quan tâm

Cùng chuyên mục
Top